Bắc Ninh: Nghệ nhân gìn giữ và lan tỏa mạch nguồn di sản văn hóa phi vật thể
Bắc Ninh - Kinh Bắc, vùng đất nghìn năm văn hiến, đã bồi đắp nên một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú, góp phần định hình bản sắc văn hóa Việt Nam. Để mạch nguồn này được bảo tồn và tỏa sáng, các nghệ nhân tại đây không ngừng sáng tạo, tham gia tích cực vào các hoạt động quảng bá và trải nghiệm, đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.
Festival "Về miền di sản Bắc Ninh-2026": Không gian kết nối và lan tỏa
Festival "Về miền di sản Bắc Ninh-2026" với hơn 30 hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch đặc sắc đã trở thành một không gian kết nối, lan tỏa và đánh thức tiềm năng di sản trong đời sống đương đại. Điểm nhấn nổi bật là không gian trưng bày nghề làm tranh dân gian Đông Hồ - vừa được UNESCO ghi danh vào "Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp". Tại đây, du khách có cơ hội trải nghiệm và kết nối trực tiếp với các nghệ nhân làng nghề.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, người con của làng Đông Hồ, đã tỉ mỉ hướng dẫn khách tham quan các bước in tranh trên giấy điệp và giới thiệu những màu sắc tự nhiên độc đáo làm từ hoa lá, vỏ sò. Ông Tâm chia sẻ: "Trước thách thức của nhịp sống hiện đại, chỉ nhiệt huyết và đam mê chưa đủ, mà cần giữ được 'hồn cốt' của tranh từ cách vẽ, màu sắc đến kỹ thuật. Quan trọng hơn, các nghệ nhân phải mang nét đẹp tinh túy của nghề đến công chúng thông qua câu chuyện và hoạt động tương tác." Ông tin rằng với sự trao truyền và lan tỏa, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ sẽ được hồi sinh.
Thuộc đời thứ 21 trong gia đình theo nghề và có 35 năm gắn bó, ông Tâm đã đưa tranh Đông Hồ đến nhiều quốc gia. Hiện ba thế hệ trong gia đình ông cùng gắn bó với nghề, cải tiến mẫu mã, quảng bá trên nền tảng số, và liên kết với trường học, đơn vị để kể câu chuyện về kỹ thuật, chất liệu và triết lý sống trong tranh.
Dân ca quan họ: Từ làng xã đến không gian rộng lớn
Được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ ngày 30/9/2009, dân ca quan họ Bắc Ninh đã bước ra không gian rộng lớn hơn từ sân khấu nghệ thuật đến các sự kiện giao lưu. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm (sinh năm 1959) là "hạt nhân" gìn giữ nhiều làn điệu quan họ cổ và truyền dạy cho thế hệ trẻ.
Để bảo tồn giá trị quan họ, bà Thềm và chị gái Nguyễn Thị Sang đã thành lập Thư viện quan họ Sang Thềm từ năm 2022. Hai bà sưu tầm, trưng bày hàng trăm cuốn tư liệu, lưu giữ làn điệu và hiện vật như trang phục, cơi trầu, tổ chức giao lưu quan họ theo lối cổ. Bà Sang chia sẻ: "Không chỉ là đam mê, chúng tôi mong muốn góp phần nhỏ để bảo tồn và giúp thế hệ sau hiểu hơn về quan họ cổ."
Chính sách hỗ trợ và thách thức kế thừa
Bắc Ninh hiện có 240 nghệ nhân trong lĩnh vực văn hóa dân gian và nghề truyền thống. Tỉnh là địa phương tiên phong thực hiện phong tặng danh hiệu và có cơ chế hỗ trợ hằng tháng cho nghệ nhân thuộc di sản UNESCO, với mức kinh phí từ 1,5 đến 4,6 triệu đồng/tháng.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh Bùi Thị Thu Thủy cho biết: Bắc Ninh có 8 di sản UNESCO, 27 di sản cấp quốc gia, gần 4.000 di tích, 1.400 lễ hội truyền thống và 200 làng nghề. Những di sản này kết tinh thành bản sắc văn hóa Kinh Bắc độc đáo, trở thành nguồn lực tinh thần cho phát triển.
Theo Kế hoạch số 36/KH-TU ngày 6/4/2026, Bắc Ninh xác định phát triển văn hóa là nền tảng quan trọng, với việc bố trí tối thiểu 4% tổng chi ngân sách hằng năm cho văn hóa. Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Hoàng Sơn nhấn mạnh: "Tỉnh sẽ hoàn thiện cơ chế hỗ trợ cộng đồng và nghệ nhân, đẩy mạnh đào tạo, đưa giáo dục di sản vào trường học, số hóa di sản và đa dạng hóa sản phẩm."
Tuy nhiên, tỉnh đang đối mặt với thách thức khi đội ngũ nghệ nhân giàu kinh nghiệm ngày càng lớn tuổi, trong khi lớp trẻ chưa đủ sức hoặc ít mặn mà với nghề. Do đó, cần chính sách mạnh mẽ và kế hoạch căn cơ để nghệ nhân có thể sống bằng nghề truyền thống, tiếp tục sáng tạo và truyền dạy, đảm bảo mạch nguồn di sản lan tỏa và trường tồn.
