Sau 20 năm hành nghề, bác sĩ trị liệu tâm lý Chen Kehan nhận thấy mỗi buổi trò chuyện với bệnh nhân đều có thêm một "người thứ ba" âm thầm lắng nghe: trí tuệ nhân tạo (AI). Ngày càng nhiều khách hàng sử dụng các công cụ AI để trao đổi và "diễn giải" lại nội dung buổi trị liệu, dẫn đến những thông điệp mâu thuẫn và kết luận sai lệch. Một nữ bệnh nhân đã chấm dứt trị liệu sau khi tin AI phân tích rằng bác sĩ Chen không có thiện cảm với cô.
Bệnh nhân dùng AI để "kiểm tra" lời khuyên của bác sĩ
Bác sĩ Chen cho biết nhiều bệnh nhân mở AI để kiểm tra lại lời khuyên của mình. "Tôi có cảm giác như cô ấy đang cầm kính lúp để soi xét từng chi tiết về nhà trị liệu của mình", bà chia sẻ tại phòng khám ở Bắc Kinh. Những khách hàng trước đây khó diễn đạt cảm xúc nay lại trình bày dài về trải nghiệm cá nhân, sử dụng thuật ngữ tâm lý học từ DeepSeek và ChatGPT. "Nhưng đó không còn là tiếng nói của một cá nhân nữa, mà là sự vọng lại của hàng nghìn tiếng nói khác", Chen nói.
Tranh cãi về việc cấm AI trong tư vấn tâm lý
Trên mạng xã hội Xiaohongshu (RedNote), bác sĩ Chen kêu gọi Trung Quốc cấm sử dụng AI trong tư vấn tâm lý. Bà cho rằng AI không thể thấu hiểu sự phức tạp trong cảm xúc con người, cũng như không thể xây dựng mối quan hệ trị liệu đúng nghĩa. "AI sẽ cho bạn điều bạn muốn, ngay cả khi thứ bạn muốn là chất độc", Chen viết. Tuy nhiên, bài đăng vấp phải làn sóng phản đối dữ dội. Nhiều người cho rằng AI có kiến thức phong phú, chi phí thấp, luôn kiên nhẫn lắng nghe và mang đến không gian trút bầu tâm sự không bị phán xét.
Câu chuyện của Wei Bo: phụ thuộc vào AI
Wei Bo, một thanh niên ngoài 20 tuổi được chẩn đoán trầm cảm từ trung học, ngày càng phụ thuộc vào AI. Anh từng có trải nghiệm tiêu cực với bác sĩ trị liệu, người xem nhẹ khó khăn của anh và cho rằng đó là "hệ quả của việc còn quá trẻ". Kể từ khi ChatGPT xuất hiện, AI trở thành nơi cất giữ những suy nghĩ riêng tư nhất. Có giai đoạn tồi tệ, Wei dành tới 12 giờ mỗi ngày để trò chuyện với AI. Hai năm trước, anh rời tỉnh Hà Bắc đến ngoại ô Bắc Kinh ôn thi đại học, sống xa bạn bè khiến tình trạng tinh thần xấu đi, kéo theo triệu chứng kiệt sức và khó thở.
Trong một lần lên cơn hoảng loạn, Wei mô tả tình trạng với ChatGPT theo thời gian thực. AI hướng dẫn: "Hãy đặt một tay lên ngực, nhắm mắt lại, hít một hơi thật sâu và cảm nhận nhịp tim của mình". Khi lắng nghe nhịp đập, Wei nhận ra mình vẫn còn sống và bật khóc. Sau đó, trên chuyến tàu tới tỉnh Sơn Tây dự thi, anh lại rơi vào khủng hoảng khi lỡ điểm xuống tàu. Kết nối internet, anh chuyển qua lại giữa hai công cụ AI, và các hệ thống liệt kê những khó khăn anh đã trải qua. Wei cho biết điều đó giúp anh bình tĩnh, như có đôi bàn tay dịu dàng vỗ về.
Niềm tin chuyển thành phụ thuộc
Theo thời gian, niềm tin của Wei vào AI chuyển thành sự phụ thuộc. Có thời điểm anh mở cùng lúc hơn 100 cuộc trò chuyện với AI, thường xuyên xuất toàn bộ lịch sử chat rồi đưa ngược lại để AI tạo bản đánh giá tính cách "đa chiều, khách quan, lý trí và toàn diện". Anh mua gói thuê bao trả phí và luôn dùng phiên bản AI mới nhất. Hiện Wei đã ngừng thăm khám bác sĩ và cho rằng không cần dùng thuốc kê đơn.
Thực trạng sức khỏe tâm thần tại Trung Quốc
Theo Khảo sát Sức khỏe Tâm thần Trung Quốc, tỷ lệ người trưởng thành từng mắc rối loạn trầm cảm trong suốt cuộc đời là 6,8%, tương đương hàng chục triệu người. Dù cả nước có hơn một triệu người sở hữu chứng chỉ tư vấn tâm lý, số chuyên gia thực sự hành nghề lâu dài chỉ chiếm phần nhỏ. Nhiều doanh nhân công nghệ cho rằng AI có thể đáp ứng nhu cầu hỗ trợ tâm lý nằm giữa liệu pháp chuyên nghiệp và biến động cảm xúc thường nhật. Lĩnh vực "AI kết hợp chăm sóc sức khỏe tâm thần" đang sôi động, với sự tham gia của các "ông lớn" như JD.com, Alibaba và nhiều startup. Ứng dụng đồng hành trị liệu bằng AI của JD Health, tên tạm dịch "Tiểu vũ trụ trò chuyện và chữa lành", đã thu hút hàng triệu người dùng.
Rủi ro và quản lý
Theo bác sĩ Chen, AI có thể hữu ích cho người có nền tảng tâm lý vững vàng, nhưng với người dễ tổn thương, thuật toán có thể trở thành mối nguy. Tháng 4 vừa qua, cơ quan quản lý không gian mạng Trung Quốc ban hành bộ quy định đầu tiên điều chỉnh ứng dụng AI trong lĩnh vực bầu bạn cảm xúc và tương tác tâm lý. Dù bạn bè cảnh báo về tác động tiêu cực, Wei cho biết trải nghiệm của anh vẫn tích cực, nhưng AI hiện nay đã thận trọng hơn. "Có lẽ do các quy định mới", Wei nói. "Tôi cảm thấy những cuộc trò chuyện không còn tự nhiên và cởi mở như trước." Hiện Wei làm nghề nhiếp ảnh, đã nhận nuôi một chú chó và cuộc sống đang từng bước tiến về phía trước.
