Báo chí trong kỷ nguyên số: Động lực thúc đẩy công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm quốc gia
Chiều ngày 20/4, tại TP.HCM, Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp với Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cùng Đài Truyền hình TP.HCM (HTV) đã tổ chức tọa đàm với chủ đề "Văn hóa trong kỷ nguyên số - Từ bản sắc đến sức mạnh mềm quốc gia". Sự kiện này quy tụ đông đảo lãnh đạo, nhà quản lý, nhà khoa học và đại diện các đơn vị báo chí, diễn ra trong bối cảnh cả nước hướng tới kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước và 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam.
Tọa đàm đã ghi nhận hơn 30 tham luận, được tổ chức thành ba phiên thảo luận chuyên sâu. Nội dung chính tập trung vào việc làm rõ vai trò của văn hóa và báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả lan tỏa giá trị văn hóa, góp phần phát huy sức mạnh mềm quốc gia.
TP.HCM: Lợi thế và thách thức trong phát triển công nghiệp văn hóa
Thạc sĩ, NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, trong tham luận đầu tiên, đã chỉ ra rằng thành phố sở hữu nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp văn hóa. Những lợi thế này bao gồm hệ sinh thái doanh nghiệp đa dạng, tài nguyên văn hóa phong phú, lực lượng sáng tạo trẻ và môi trường hội nhập quốc tế năng động.
Cụ thể, TP.HCM hiện có hàng chục nghìn doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa. Riêng lĩnh vực điện ảnh, thành phố có hơn 100 cơ sở sản xuất và phát hành phim, khoảng 30 đơn vị hoạt động thường xuyên, cùng 38 cụm rạp với hơn 200 phòng chiếu. Bên cạnh đó, hệ thống 321 di tích lịch sử - văn hóa và sự đa dạng văn hóa của cộng đồng 54 dân tộc tạo nên nguồn tài nguyên dồi dào, vừa là cảm hứng nghệ thuật, vừa là lợi thế để phát triển các sản phẩm văn hóa mang bản sắc riêng.
Theo bà Thúy, trọng tâm của công nghiệp văn hóa là chuyển hóa các giá trị di sản thành sản phẩm kinh tế, phát triển các sự kiện văn hóa mang tính thương hiệu. Điều này khẳng định vai trò kép: vừa là động lực tăng trưởng, vừa là sức mạnh mềm quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa. Tuy nhiên, bà cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế như thiếu hành lang pháp lý riêng, nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu, chuyển đổi số còn chậm và vấn đề bản quyền chưa được kiểm soát hiệu quả.
PGS.TS. Huỳnh Quốc Thắng, giảng viên cao cấp Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, nhấn mạnh rằng công nghiệp văn hóa không chỉ là lĩnh vực sáng tạo mà còn là ngành kinh tế đặc thù, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và nâng cao hình ảnh, bản sắc của đô thị. Ông cho rằng TP.HCM có nhiều lợi thế để phát triển các ngành như điện ảnh, truyền thông thị giác và du lịch văn hóa, nhưng cần một chiến lược đầu tư bài bản để phát huy hiệu quả.
Vai trò dẫn dắt và định hình giá trị văn hóa của báo chí
Nhà báo Lê Thế Chữ, Tổng Biên tập Báo Tuổi Trẻ, cho rằng trong bối cảnh chuyển đổi số, báo chí cần chủ động đổi mới cách làm nội dung, đưa văn hóa lên các nền tảng số bằng ngôn ngữ hiện đại để tiếp cận rộng rãi hơn, đặc biệt là giới trẻ. Ông nhấn mạnh: "Chúng tôi ý thức rằng nếu giới trẻ hiểu về văn hóa, họ sẽ là những người giữ gìn và phát triển những giá trị ấy."
Ông Chữ cũng cho biết báo chí không nên chạy theo tốc độ hay số lượng tin bài, mà cần tập trung vào chiều sâu, làm rõ giá trị văn hóa và thể hiện theo cách gần gũi. Đây là điều kiện để báo chí giữ được vai trò dẫn dắt, không bị cuốn theo dòng thông tin tức thời và vẫn tạo ra giá trị bền vững cho công chúng.
Thạc sĩ Lê Quang Đức, Thư ký tòa soạn tạp chí điện tử Tri thức - ZNews, trong kỷ yếu tọa đàm, đã chỉ ra rằng trong kỷ nguyên số, báo chí không chỉ là kênh truyền tải thông tin mà còn trở thành một tác nhân trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, phân phối và định nghĩa văn hóa. Ông Đức cho biết: "Báo chí điện tử tham gia sâu vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa, từ phân phối đến tái sản xuất nội dung. Thông qua việc lựa chọn, nhấn mạnh và lặp lại các chủ đề, báo chí có thể biến một hiện tượng văn hóa thành xu hướng xã hội."
Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng báo chí điện tử đang đối mặt với áp lực từ nền kinh tế chú ý và thuật toán phân phối nội dung, khiến nhiều sản phẩm văn hóa bị rút gọn, đơn giản hóa và thiếu chiều sâu. Để khắc phục, ông đề xuất xây dựng một mô hình báo chí tích hợp, phát triển theo hướng đa nền tảng, kết hợp linh hoạt giữa bài viết, video, podcast và các hình thức kể chuyện số. Đồng thời, việc ứng dụng storytelling số và báo chí dữ liệu cần được đẩy mạnh để truyền tải các nội dung văn hóa phức tạp theo cách dễ hiểu, hấp dẫn hơn.
Văn hóa: Nền tảng cốt lõi của phát triển quốc gia
Ông Trần Thanh Lâm, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, trong phát biểu kết luận, đã nhấn mạnh rằng văn hóa không còn là yếu tố "đi kèm" mà đã trở thành nền tảng cốt lõi của phát triển quốc gia trong bối cảnh mới. Ông nói: "Trong tư duy mới của Đảng tại Nghị quyết Đại hội XIV, văn hóa được đặt ngang hàng với kinh tế và chính trị. Nếu kinh tế là 'phần cứng' của quốc gia, thì văn hóa chính là 'hệ điều hành' — thứ quyết định quốc gia đó vận hành có nhân văn, bền vững và bản sắc hay không."
Theo ông Lâm, công dân Việt Nam không chỉ cần bản lĩnh, lòng tự hào dân tộc mà còn phải được trang bị "kháng thể văn hóa" và năng lực số để thích ứng với môi trường mới. Văn hóa, vì thế, không dừng lại ở bảo tồn mà cần được tái hiện bằng những hình thức hiện đại, sáng tạo, phù hợp với không gian số, từ đó lan tỏa rộng rãi hơn, đặc biệt tới thế hệ trẻ.
Ông cũng chỉ ra rằng công nghiệp văn hóa Việt Nam vẫn chưa khai thác hết tiềm năng, thiếu những sản phẩm có sức cạnh tranh quốc tế, trong khi môi trường văn hóa, đặc biệt trên không gian mạng, còn tồn tại không ít biểu hiện lệch chuẩn. Chính vì vậy, vai trò của báo chí được đặt ra với yêu cầu cao hơn, không chỉ dừng ở việc phản ánh mà còn phải định hướng, kiến tạo và lan tỏa giá trị. Ông nhấn mạnh: "Báo chí trong kỷ nguyên mới không chỉ là người đưa tin. Mỗi bài báo phải là một nhịp cầu chuyển hóa giá trị văn hóa thành những câu chuyện truyền cảm hứng."
Từ đó, yêu cầu xây dựng một nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, nói không với giật gân, câu view, đồng thời thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và ngoại giao văn hóa được đặt ra như những hướng đi trọng tâm.
