Muốn hình dung chùa Giác Lâm thuở đầu, có lẽ nên bắt đầu từ gò Cẩm Sơn. Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí đầu thế kỷ 19 tả nơi này: "Cây to thành rừng, hoa núi dệt gấm, sớm chiều mây khói bốc lên quấn cuộn, tuy nhỏ nhưng lý thú. Trùng cửu nhàn hạ, thi nhân du khách kết đoàn năm ba người đến đây mở tiệc thưởng hoa, nâng chén quỳnh mà ngâm vịnh…". Phong cảnh đẹp với thế đất, cây hoa, mây khói đã biến chùa không chỉ là nơi lễ Phật mà còn là nơi du ngoạn, ngắm trăng, ngâm thơ của văn nhân, thi sĩ lúc bấy giờ.
Lịch sử hình thành chùa Giác Lâm
Năm 1744, cư sĩ người Minh Hương là Lý Thoại Long quyên góp khởi dựng chùa Giác Lâm. Đây là ngôi tổ đình của thiền phái Lâm Tế dòng Đạo Bổn Nguyên, một trong năm chùa lớn của đất Gia Định xưa gồm: Khải Tường, Kim Chương, Mai Khâu, Giác Viên và Giác Lâm. Chùa từng là trung tâm Phật giáo của Nam bộ, thu hút nhiều tăng ni, Phật tử đến tu học.
Kiến trúc và cổ vật độc đáo
Chùa Giác Lâm có mặt bằng hình chữ Tam (三) gồm Chánh điện, Giảng đường và Trai đường, khuôn viên rộng 22 m, dài 65 m. Chánh điện (5 gian, mái lợp ngói âm dương) với cấu trúc chịu lực chính là hệ thống cột gỗ, liên kết bằng mộng. Trong chùa còn đến 113 pho tượng cổ, nổi bật nhất là các bộ Thập bát La hán, Thập điện, bộ "Phật và Tứ chúng"… Trên các gờ mái, vách tường và tháp tổ còn nạm hàng ngàn đĩa gốm sứ từ các lò Lái Thiêu, Trung Quốc và Nhật Bản.
Cây bồ đề và cây cổ thụ
Trong chùa trồng cây bồ đề (chiết từ cây bồ đề nơi đức Phật thành đạo) do đại đức Narada từ Sri Lanka tặng vào năm 1953. Mé cổng phụ còn có 3 cây gòn cổ thụ cao lớn. Mái ngói âm dương, tượng cổ, cây bồ đề, đĩa gốm sứ… khiến di tích cấp quốc gia chùa Giác Lâm hôm nay vẫn giữ được một lớp Gia Định xưa, dù mỏng.
Cổng tam quan và tháp xá lợi
Cổng tam quan chùa Giác Lâm xây dựng năm 1955, gồm 3 lối, mái che lợp ngói và các đầu đao trang trí. Tháp thờ xá lợi Phật 7 tầng, xây dựng từ năm 1970, là điểm nhấn kiến trúc trong khuôn viên chùa.
Với tuổi đời gần 300 năm, chùa Giác Lâm không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn là di sản văn hóa, lưu giữ những giá trị lịch sử và kiến trúc độc đáo của vùng đất Gia Định xưa.
