Chuyện Du Xuân Của Các Vị Vua Triều Nguyễn: Từ Kiệu Vàng Đến Golf Và Jet Ski
Du xuân đầu năm là một nét đẹp truyền thống lâu đời của người Việt Nam, được duy trì không chỉ trong dân gian mà còn ngay tại cung đình xưa. Theo các tài liệu lịch sử, hoạt động này đã có từ lâu đời, nhưng chỉ đến thời nhà Nguyễn, đặc biệt từ triều vua Đồng Khánh, mới trở thành một điển lễ chính thức và được ghi chép tỉ mỉ.
Nguồn Gốc Và Sự Phát Triển Của Tục Du Xuân Trong Cung Đình
Theo cuốn sách Vua chúa Việt và những điều chưa biết do Lê Tiên Long sưu tầm, sử sách không ghi chép cụ thể về hoạt động du xuân của các vị vua thời Lý, Trần. Mãi đến thời vua Lê Thái Tông, chính sử mới ghi nhận vào mùng 1 Tết năm Giáp Dần (1434), nhà vua đã dẫn các quan đến bái yết Thái miếu. Năm Ất Mão (1435), hoàng đế Lê Thái Tông còn cho phép trăm quan vui Tết và ban yến trong năm ngày cho các quan văn võ trong và ngoài triều.
Tài liệu từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết triều Lê đã có lệ vua ngự du xuân dịp năm mới. Trong cuốn Kinh đô Huế và các lễ hội cung đình mùa xuân của Tiến sĩ Phan Thanh Hải, các vua nhà Nguyễn thường bắt đầu việc du xuân từ mùng 5 Tết, nhưng không ghi thành điển lễ chính thức. Chỉ từ triều vua Đồng Khánh về sau, các hoàng đế nhà Nguyễn mới có lệ du xuân từ mùng 1 Tết, biến nó thành một nghi thức quan trọng.
Vua Đồng Khánh Và Cuộc Du Xuân Đặc Biệt Năm 1886
Sách Chín đời chúa mười ba đời vua triều Nguyễn ghi lại rằng sau khi kinh đô thất thủ vào ngày 5/7/1885, vua Hàm Nghi rời ngai vàng để phát động phong trào Cần Vương chống Pháp. Chính quyền thực dân sau đó đưa anh trai của vua Hàm Nghi lên ngôi, lấy niên hiệu là Đồng Khánh. Thời điểm đó, có nhiều dư luận cho rằng vị vua này bị người Pháp giam lỏng trong hoàng cung.
Để xóa tan nghi ngờ, viên tướng người Pháp Prudhomme, đại diện chính phủ Pháp ở Huế, đã tổ chức một cuộc du xuân vào chiều mùng 1 Tết Bính Tuất (1886). Mục đích là để thuyết phục dân chúng rằng hoàng đế vẫn được tự do và có thể tham gia các hoạt động công cộng.
Sau lễ Khánh hạ ở điện Thái Hòa và Cần Chánh, vào giờ tốt đã được Khâm Thiên Giám chọn lựa, vua Đồng Khánh sẽ lên kiệu. Quan văn, võ cùng một số lính tráng mang gươm giáo, cờ quạt theo sau hộ giá. Đoàn người đi một vòng quanh kinh thành và một vài địa điểm yêu thích của nhà vua để du xuân và quan sát tình hình dân chúng ăn Tết.
Theo nhà nghiên cứu về Huế Phan Thuận An, quanh kiệu vua được mở thoáng để người dân có thể nhìn thấy long nhan. Sau khi đi quanh các ngả đường gần kinh thành, nhà vua dừng lại để thưởng thức bữa tiệc đã được chuẩn bị sẵn ở ven sông Hương. Đến 17 giờ, buổi tiệc kết thúc, hoàng đế trở về Đại Nội, và trên Kỳ Đài, ba phát súng lệnh được bắn ra để báo hiệu lễ du xuân chính thức kết thúc.
Các Vị Vua Kế Tiếp Và Sự Kế Thừa Truyền Thống
Các vị vua kế tiếp như Thành Thái, Duy Tân, và Khải Định đều tổ chức lễ du xuân tương tự như thời vua Đồng Khánh. Tuy nhiên, hoàng đế Bảo Đại lại mang đến một phong cách du xuân hoàn toàn khác biệt, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa châu Âu.
Sau khi thực hiện lễ thiết triều ở điện Thái Hòa vào sáng sớm mùng 1 Tết, nâng ly rượu champagne cùng các quan đại thần và bạn bè ngoại quốc, vua Bảo Đại bắt đầu các hoạt động vui chơi ngày Tết. Bà Trần Thị Vui, cung nữ cuối cùng của triều Nguyễn, từng kể rằng nhà vua không quá câu nệ lễ nghi.
Khi hoàng đế từ lầu Kiến Trung ghé thăm cung Diên Thọ để thăm đức Từ Cung, các cung nữ thường chuẩn bị sẵn một bàn cờ domino để ông chơi cùng hoàng thái hậu vào ngày đầu năm mới. Đôi khi, nhà vua cũng chơi cờ cùng vợ hoặc các quan đại thần.
Phong Cách Hiện Đại Của Vua Bảo Đại
Khác với các tiên đế, vua Bảo Đại không ưa chuộng Nhã nhạc cung đình Huế mà thích nghe các bản nhạc trữ tình thịnh hành ở phương Tây khi chơi cờ. Vào chiều mùng 1 hoặc sáng mùng 2 Tết, ông thường đánh golf ở vùng đồi núi Dạ Lê thuộc Huế.
Nhà nghiên cứu Huế Nguyễn Đắc Xuân từng chia sẻ: "Nếu như ngày xuân các vua Nguyễn khác đi du thuyền trên sông Hương, hoàng đế Bảo Đại lại biểu diễn Jet ski - một môn thể thao hoàn toàn mới mẻ ở Huế và Việt Nam lúc bấy giờ. Dân chúng thường tụ họp hai bên bờ sông để chiêm ngưỡng nhà vua biểu diễn."
Như vậy, từ những chuyến du xuân truyền thống trên kiệu vàng của vua Đồng Khánh đến những hoạt động hiện đại như chơi golf và biểu diễn Jet ski của vua Bảo Đại, phong tục du xuân trong cung đình triều Nguyễn đã phản ánh sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa Đông phương và Tây phương. Đây không chỉ là một nét đẹp văn hóa mà còn là một phần quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam.
