Hành khách lên những chuyến phà Cần Thơ cuối cùng, và lữ khách chợt đắm say khi nhìn ánh mắt thôn nữ miệt gạo trắng nước trong tựa thành phà ngắm sông nước mênh mông. Những khoảnh khắc ấy như hòa quyện vào hơi thở cuộc sống người dân miền sông nước Cửu Long, nơi phà không đơn thuần là phương tiện vượt sông mà còn mở mang sinh kế, cưu mang bao phận người.
Ngày Cầu Nối Bờ Và Nỗi Nhớ Phà Xưa
Ngày 24-4-2010, cầu Cần Thơ bắc qua sông Hậu nối liền hai bờ Cần Thơ và Vĩnh Long chính thức tiếp nhận vai trò, thay thế những chuyến phà đã trăm năm miệt mài kết nối đôi bờ. Mọi người hân hoan với chiếc cầu phá thế cô lập của người dân các tỉnh bờ nam sông Hậu, nhưng khi chuyến phà kéo hồi còi cuối cùng cập bến, không ít người không giấu được nỗi ngậm ngùi. Một khoảng lặng của bao kỷ niệm thân thương mà những chuyến phà để lại vẫn còn đó, như tiếng vọng từ quá khứ.
Qua cái thời xe cộ rồng gắn ở hai bờ bến phà, khi chuyện kẹt phà và hình ảnh những đoàn xe nối đuôi nhau hàng cây số lùi vào dĩ vãng, người ta lại nhớ nhiều về "một xã hội" ở hai bờ bến sông. Ngày khánh thành cầu Cần Thơ, cả nước háo hức dồn mọi quan tâm vào sự kiện chính là cây cầu, thì ở một góc nhỏ nơi con phố từng nhộn nhịp đến chật chội ở thị trấn Cái Vồn, bờ bắc sông Hậu, người ta bắt gặp ông Tư Rùm, nguyên phó bí thư thị xã Bình Minh (cũ), ôm cây đàn phím lõm rải lên những khúc quen.
Âm Nhạc Và Ký Ức Bên Bến Phà
Hình ảnh trong giai điệu của nhạc sĩ Trần Thiện Thanh một thời được phát hằng ngày trên đài phát thanh, trong những buổi đờn ca đám tiệc, lại có ngày trở thành ký ức khi bắc Cần Thơ không còn. Vẫn giọng trầm hiền, Tư Rùm tâm sự: "Cả nước đang nhìn về chiếc cầu. Còn anh đang nhìn về mấy ông bà bán bưởi, bán bắp luộc, bán cơm, vé số… Em coi, chỉ một buổi sáng mà phố phường vắng tanh như mới vừa xong đám…".
Bưởi Năm Roi ở Mỹ Hòa, bắp, khoai Bình Tân, nem Cái Răng, cam Vũng Liêm… theo tay người xách qua phà để đi các nơi. Nó không chỉ mang theo sinh kế mà còn là nơi quảng bá đặc sản địa phương ở hai bờ bến bắc. Trong những lúc chờ phà, hành khách đủ thời gian mua sắm và ăn uống, vì vậy nhiều đặc sản cũng được truyền miệng mà trở nên nổi tiếng khắp vùng.
Đời Phà Và Phận Người Lặng Lẽ
Cách đó không xa, ông Hai Liêm - người hành khất mù với ngón mộc cầm ai oán quen thuộc trên những chuyến phà - cũng có ngày đầu tiên thất nghiệp. Ông quê tận Cà Mau, thời thanh niên giang xe đò từ miền cuối đất xa xôi lên đây để lấy ngón đờn phục vụ khách qua phà. Ngày ngủ bên mái che, đêm ôm đờn lên phà phục vụ. Hơn 30 năm lay lất, tiếng đờn của ông mờ tỏ theo tiếng động cơ, tiếng rao hàng quyện với mùi xăng dầu, mùi gió bụi đặc trưng… không dễ chịu mà cũng thật khó quên.
"Hồi còn phà nó nuôi chứa không biết bao nhiêu người. Không kể hết có bao nhiêu nghề ăn theo từ bến phà. Tàn tật như tôi còn có thể sống vui với ngón đờn cho nên dân tứ xứ kéo về đây làm đủ chuyện để mưu sinh. Từ vé số, bán nước nôi, bánh mì, hủ tiếu đến cóc ổi mía ghim. Nói chung xã hội bên ngoài có gì thì hai bên bến bắc có nấy", ông Liêm trầm ngâm chia sẻ.
Sau khi chuyến phà Cần Thơ dừng hoạt động, ông Liêm cũng ôm đờn đi khất thực khắp nơi. Một hôm, người ta phát hiện ông lìa đời trong phòng trọ tối tăm ở một xóm nghèo không xa bến phà, kết thúc một đời trầm luân khổ sở. Cả đời ông gần như sống nhờ những chuyến phà và ngày lìa đời ông cũng không muốn rời xa dòng sông.
Lịch Sử Của Những Chuyến Phà Miền Tây
Ngược dòng lịch sử, các tư liệu xưa ghi lại khoảng những năm đầu thế kỷ 20 khi các con lộ từ Sóc Trăng, Long Xuyên, Rạch Giá… được nối về Cần Thơ để tuyến đường huyết mạch nối liền các đô thị vùng châu thổ với Sài Gòn, thì những chuyến phà qua sông Hậu, sông Tiền, sông Vàm Cỏ cũng bắt đầu phát huy vai trò.
Dần dần những chiếc phà to chở được xe hơi sang sông lớn cũng xuất hiện. Nhưng thời ấy không nhiều xe nên những chuyến phà qua lại cũng thưa thớt dù mỗi chuyến chỉ có thể chở được hai xe hơi. Thời gian phà hoạt động từ 4h sáng đến 10h đêm. Khách từ bờ nam phía Cần Thơ đi Sài Gòn còn phải qua thêm hai lần phà là Mỹ Thuận và Bến Lức. Đó cũng là lúc hàng hóa ở miệt vườn Mỹ Hòa, Lai Vung… kịp sang đến các chợ ở Cần Thơ.
Thời "Qua Sông Phải Lụy Phà"
Ông Sáu Khánh (82 tuổi, quê Sóc Trăng) nói thời "qua sông phải lụy phà" đó, khách miệt dưới thường phải đi từ chiều hôm trước. Đến bờ bắc Cần Thơ phải kiếm chỗ nghỉ lại đến tờ mờ sáng hôm sau để kịp chuyến phà sớm đi Sài Gòn. Bởi qua được bắc Cần Thơ còn phải qua bắc Mỹ Thuận, Bến Lức, phải mất nhiều thời gian mới tới được Sài Gòn.
"Đó là mọi chuyện suôn sẻ chứ nhằm khi mưa gió hay máy phà hư thì phải chờ dài cổ… Thời chiến tranh, các chuyến phà qua lại sông còn phụ thuộc vào tình hình chiến sự nữa. Bởi vậy, mỗi khi qua phà là cảm xúc lắm" - ông Khánh trầm ngâm nhớ lại. Đó thật sự là thời gian "qua sông phải lụy phà", khách từ các tỉnh lên tới bến rồi nhưng vì nhiều lý do vẫn chưa thể sang sông, phải ngủ lại qua đêm chờ phà.
Xã Hội Thu Nhỏ Nơi Bến Phà
Đến thời bình, chuyện đi lại dần được khai thông. Những chuyến xe khách tốc hành chở khách từ các tỉnh miệt nam sông Hậu đi TP.HCM ra đời. Những chuyến phà tải trọng lớn cũng xuất hiện trên dòng sông. Nhưng lượng người và xe qua lại sông rất đông nên dù các phà được đóng mới hơn, lớn hơn vẫn không thoát khỏi cảnh người xe rồng gắn xếp hàng chờ.
"Có thể nói cả miền Tây này không có chỗ nào nhộn nhịp như ở các bến phà. Báo chí thì cứ đăng liên tục chuyện kẹt phà, nạn móc túi, xỉa xu, rồi tệ nạn… Xã hội thì cũng phải có chuyện này chuyện kia. Nói bến phà là xã hội thu nhỏ không sai. Nói thì khó nghe nhưng những khi kẹt phà qua sông, hành khách gặp nhiều bất tiện nhưng lại là cơ hội cho dân buôn bán ở hai bờ. Khách nán lại bờ lâu thì họ mới có cơ hội xài tiền" - ông Lý Tiến, nhà ở gần bờ bắc, nói.
Phà Dừng Rồi, Người Vẫn Cố Nán Lại Bên Sông
Khi cầu Cần Thơ thay thế cho bến phà, nhiều người vẫn còn nhớ lại không khí cũ, tìm lại những quán ăn một thời quen thuộc. Nhưng dần dần chút "tình xưa nghĩa cũ" này cũng không thay thế được không khí đìu hiu nơi những con phố buôn bán bỗng chốc trở thành con đường cùng bên sông.
"Bây giờ tụi tui thảnh thơi dữ lắm. Chiều chiều ra bờ sông bắc ghế nhìn qua bên kia mà nhắc chuyện xưa. Chú tin không, đã mười mấy năm rồi vậy mà thỉnh thoảng trong giấc mơ tui vẫn như nghe có tiếng còi phà cặp bến…", chị Út Dô trải lòng. Sau khi phà Cần Thơ mới dừng hoạt động, nhiều người từ xa đến đây buôn bán vẫn cố nán lại để kiếm kế khác mưu sinh nhưng dần rồi họ cũng phải rời đi mà không trở lại, vì con đường buôn bán đông vui bên bến phà ngày nào trở thành lối cụt buồn vắng khách cuối sông.
Thăng trầm với nhiều bến sông miền Tây, những chuyến phà không chỉ là phương tiện mà còn là nhân chứng cho đời sống, nghĩa cử sẻ chia cùng người dân lúc thắt ngặt. Ký ức về một thời "qua sông lụy phà" vẫn còn nguyên như thời cả đồng bằng được kết nối bằng những chuyến vượt sông nhiều cảm xúc.
