Những ngày cuối tháng 4, không khí tại Cần Thơ trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết khi Lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ lần thứ 8, năm 2026, chính thức diễn ra, thu hút hàng nghìn lượt khách tham quan mỗi ngày. Thành công vang dội của lễ hội trong những năm qua đã chứng minh sức hút mạnh mẽ của những giá trị truyền thống đặc sắc vùng đất Tây Đô nói riêng và Đồng bằng sông Cửu Long nói chung.
Không chỉ dừng lại ở lễ hội bánh dân gian, Cần Thơ còn được đánh giá cao bởi kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng phong phú. Những giá trị quý báu này từ bao đời nay luôn gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng và được trao truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc riêng biệt cho vùng đất này.
Đình Bình Thủy - Biểu tượng kiến trúc và văn hóa
Trong hệ thống di sản đồ sộ của Cần Thơ, đình Bình Thủy (tọa lạc tại phường Bình Thủy) nổi lên như một công trình tiêu biểu. Được công nhận là Di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia, đình không chỉ gây ấn tượng bởi những giá trị kiến trúc độc đáo, tinh xảo mà còn là không gian văn hóa quen thuộc, nơi diễn ra các lễ hội truyền thống đặc sắc. Hàng năm, Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy, một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, được tổ chức long trọng vào dịp Thượng Điền (tháng 4 âm lịch) và Hạ Điền (tháng 12 âm lịch), thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương.
Theo Trưởng ban Trị sự đình Bình Thủy, những năm gần đây, lượng du khách đến tham quan, chiêm bái tại đình ngày càng tăng, đặc biệt là trong những ngày diễn ra lễ Kỳ Yên. Chính vì vậy, công tác trùng tu, gìn giữ đình và phát huy giá trị lễ hội luôn được chính quyền địa phương và ban trị sự đặc biệt quan tâm, ưu tiên hàng đầu.
Những công trình di sản tiêu biểu khác
Ngoài đình Bình Thủy, Cần Thơ còn sở hữu nhiều công trình mang đậm dấu ấn lịch sử - văn hóa đặc sắc. Bến Ninh Kiều từ lâu đã trở thành biểu tượng du lịch của thành phố với không gian cảnh quan ven sông thơ mộng, hữu tình. Chùa Ông là một công trình tiêu biểu cho sự hiện diện lâu đời của cộng đồng người Hoa tại địa phương, với kiến trúc chạm khắc tinh xảo, không chỉ có giá trị về mặt tôn giáo mà còn phản ánh quá trình giao thoa văn hóa lâu dài. Nhà cổ Bình Thủy (nhà thờ họ Dương) mang đậm dấu ấn kiến trúc phương Tây kết hợp hài hòa với nếp sinh hoạt và tinh thần Á Đông, tạo nên một không gian văn hóa độc đáo.
Kho tàng di sản phi vật thể phong phú
Cần Thơ còn được biết đến với trữ lượng văn hóa phi vật thể vô cùng phong phú, bao gồm nhiều thể loại như ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lễ hội, lối sống,... Thành phố tự hào sở hữu nhiều di sản văn hóa phi vật thể được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tiêu biểu như Văn hóa Chợ nổi Cái Răng, hò Cần Thơ, hát ru của người Việt ở Cần Thơ. Bên cạnh đó, cộng đồng các dân tộc cũng đóng góp không nhỏ vào kho tàng văn hóa phi vật thể, chẳng hạn như nghệ thuật trình diễn dân gian hát aday của người Khmer, nghề thủ công truyền thống bánh pía của người Hoa,...
Hiện nay, thành phố Cần Thơ đang nỗ lực không ngừng để gìn giữ và phát huy giá trị các di sản phi vật thể. Chợ nổi Cái Răng luôn là điểm đến thu hút đông đảo du khách thập phương. Các loại hình nghệ thuật như đờn ca tài tử, nghệ thuật sân khấu dù kê, rô băm,... được đưa vào không gian công cộng, xuất hiện tại nhiều điểm du lịch, góp phần quảng bá văn hóa địa phương.
Nhà văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng chia sẻ: “Các tập quán sinh hoạt, lễ hội truyền thống, văn hóa ẩm thực là những yếu tố quan trọng cấu thành bản sắc văn hóa đất Tây Đô, cho nên cần được gìn giữ và phát huy. Các di sản phi vật thể ở Cần Thơ thường không tồn tại riêng lẻ mà gắn liền với không gian cụ thể. Thí dụ, đờn ca tài tử gắn với sinh hoạt cộng đồng, ẩm thực gắn với đời sống gia đình và lễ hội, các nghi lễ gắn với đình làng,... Tất cả tạo nên một chỉnh thể văn hóa thống nhất, trong đó các yếu tố bổ trợ và lan tỏa lẫn nhau”.
Thách thức trong bảo tồn di sản
Mặc dù sở hữu kho tàng di sản phong phú, song theo nhiều chuyên gia, trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, Cần Thơ đang phải đối mặt với không ít thách thức trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Không gian văn hóa truyền thống đang dần bị thu hẹp, một số di tích xuống cấp nghiêm trọng, trong khi các giá trị phi vật thể đứng trước nguy cơ mai một do thiếu lực lượng kế thừa. Hạn chế về nguồn lực đầu tư cũng là một nút thắt lớn cần được tháo gỡ.
Theo ghi nhận của phóng viên, tại một số công trình di tích, kinh phí dành cho tu bổ, tôn tạo còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Nhiều nghệ nhân vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động truyền dạy do thiếu sự hỗ trợ về tài chính và không gian sinh hoạt. Ông Dương Viết Luận, quản lý nhà cổ Bình Thủy, cho biết: “Hiện nay, công trình chỉ dừng lại ở quy mô đón khách tham quan, trải nghiệm. Chúng tôi cũng tính đầu tư bài bản hơn nhằm phục vụ du khách tốt hơn, nhưng phần vì thiếu kinh phí, phần do thiếu chuyên môn, nghiệp vụ về du lịch, cho nên chưa thực hiện được”.
Giải pháp phát huy giá trị di sản
Trước những thách thức đó, để phát huy hiệu quả giá trị di sản, Cần Thơ cần chú trọng đầu tư có trọng tâm, ưu tiên các di tích tiêu biểu, tránh tình trạng dàn trải. Cần hoàn thiện cơ chế xã hội hóa nhằm huy động nguồn lực từ doanh nghiệp và cộng đồng. Việc trùng tu phải có sự tham gia của các nhà chuyên môn để tránh làm biến dạng di sản. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ nghệ nhân, mở rộng các không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, đưa các loại hình nghệ thuật truyền thống vào trường học và hoạt động du lịch.
Cần xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với di sản, vừa quảng bá vừa tạo nguồn thu để tái đầu tư cho bảo tồn. Ứng dụng công nghệ số trong lưu trữ, quảng bá di sản cũng là hướng đi cần thiết, giúp mở rộng khả năng tiếp cận, nhất là đối với giới trẻ. Nhà văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng nhấn mạnh: “Cần tạo được môi trường để di sản tiếp tục được thực hành, thay vì chỉ dừng lại ở việc trưng bày hay bảo tồn hình thức. Việc phát huy giá trị di sản phải hướng tới xây dựng các sản phẩm văn hóa - du lịch có chiều sâu, không phải là thương mại hóa đơn thuần. Khi di sản gắn với sinh kế và mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng, người dân sẽ chủ động tham gia gìn giữ”.
