Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới chính thức khai mạc tại Buôn Ma Thuột
Từ ngày 17 đến 19 tháng 4 năm 2026, tại thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới với chủ đề “Từ những truyền thống đa dạng đến di sản sống chung của nhân loại” đã chính thức khai mạc. Sự kiện này tiếp nối Hội thảo khoa học - Diễn đàn quốc tế về chuỗi giá trị ngành công nghiệp cà phê toàn cầu tổ chức vào tháng 12/2025, mở ra một không gian đối thoại quốc tế đa chiều về văn hóa, kinh tế và tương lai của cà phê.
Diễn đàn được phối hợp tổ chức bởi Ủy ban Nhân dân tỉnh Đắk Lắk, UNESCO và Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, với sự đồng hành của Tập đoàn Trung Nguyên Legend. Với 40 tham luận từ các chuyên gia trong nước và quốc tế, diễn đàn đã xác lập một “ngôn ngữ chung” cho sự kết nối toàn cầu, trong đó cà phê được nhìn nhận như một di sản kết tinh tri thức bản địa và văn hóa cộng đồng.
Buôn Ma Thuột: Chuyển mình từ vùng nguyên liệu sang không gian di sản sống
Các định danh truyền thống như vùng trồng trọng điểm hay thủ phủ xuất khẩu Robusta đã không còn đủ sức nặng trong bối cảnh ngành cà phê bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng giá trị sâu. Thay vì chỉ là điểm đến của sản lượng, Buôn Ma Thuột đang chuyển mình thành một không gian kết tinh hệ tri thức bản địa và thực hành xã hội.
Tại diễn đàn, ông Jonathan Baker - Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, đã đưa ra cách tiếp cận nền tảng: nhìn nhận cà phê là một “di sản sống”. Giá trị của cà phê không nằm ở thực thể tĩnh, mà hội tụ trong tri thức, kỹ năng và đời sống cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ, từ canh tác, chế biến đến văn hóa thưởng thức.
Ông Baker nhấn mạnh ba nguyên tắc cốt lõi để bảo tồn di sản này:
- Ưu tiên giá trị xã hội và văn hóa thay vì lợi ích thương mại thuần túy.
- Đặt cộng đồng vào vị trí chủ thể.
- Bảo tồn như một quá trình vận động thích ứng với thời đại.
Với thông điệp “Cà phê là sợi dây kết nối thương mại toàn cầu với lịch sử bản địa”, việc bảo vệ văn hóa cà phê chính là kiến tạo các giá trị xã hội bền vững cho tương lai.
Tri thức cà phê Tây Nguyên: Từ nông sản đến di sản đa tầng
Trong tham luận của mình, PGS. TS. Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Quốc gia, đã chỉ ra rằng bản chất của văn hóa cà phê là đi “từ nông sản đến di sản”. Trọng tâm không phải là hạt cà phê, mà là con người và kỹ năng. Ba cấu phần gồm Hệ tri thức canh tác, Kỹ thuật chế biến và Không gian văn hóa thưởng thức đã tạo nên một hệ giá trị đa tầng, giúp cà phê Tây Nguyên vượt khỏi hình ảnh địa phương nông nghiệp thuần túy.
TS. Nguyễn Thị Thu Trang và TS. Nguyễn Thị Thu Mai từ Trường Đại học Văn hóa TP.HCM phân tích sâu hơn về hệ sinh thái văn hóa - xã hội - kinh tế Đắk Lắk. Trong “di sản sống” này, con người và di sản có mối quan hệ cộng sinh mật thiết. Cộng đồng các dân tộc Ê-đê, M'nông, J'rai và Kinh vừa giữ cho di sản vận động, vừa dựa vào đó để tạo dựng sinh kế bền vững.
Với quy mô 212.000 ha, đóng góp 40% GDP toàn tỉnh, cà phê vừa là ngành kinh tế chủ lực, vừa là nền tảng truyền thừa tri thức cộng đồng. Sự đan xen này hình thành mô hình “di sản sống” tiêu biểu, giúp giá trị văn hóa thoát khỏi mục tiêu lưu giữ thuần túy để trở thành năng lực cạnh tranh mới cho địa phương.
Định vị Buôn Ma Thuột: Từ trung tâm di sản đến Thành phố Cà phê của thế giới
Thực tế cho thấy nhu cầu tái định vị Buôn Ma Thuột đã trở nên cấp thiết. Nếu tiếp tục bị giới hạn trong vai trò “vùng nguyên liệu” phục vụ chuỗi cung ứng toàn cầu, địa phương sẽ mãi nằm ở phân khúc giá trị thấp. Ngược lại, khi xác lập vị thế một trung tâm di sản, Buôn Ma Thuột sẽ mở rộng biên độ giá trị: không chỉ bán hạt cà phê, mà bán cả bản sắc, câu chuyện và hệ tri thức tích lũy qua thời gian.
Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao chứng nhận “Tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 3/2025 là một dấu mốc quan trọng. Sự kiện này không chỉ tôn vinh bản sắc mà còn đặt nền móng để trình UNESCO ghi danh di sản thế giới.
Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ nhấn mạnh: “Việc quảng bá tri thức cà phê Đắk Lắk chính là bước đi chiến lược để giới thiệu hình ảnh quốc gia, khẳng định vị thế riêng biệt của Việt Nam trên bản đồ di sản thế giới.” Đây là bước ngoặt khi Việt Nam lần đầu xây dựng hồ sơ di sản thuộc loại hình Tri thức dân gian trình UNESCO.
Di sản cà phê Việt Nam trong dòng chảy toàn cầu và vai trò của các bên liên quan
Theo TS. Nguyễn Viết Cường - Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, lộ trình xây dựng hồ sơ di sản cần được triển khai trên một hệ quy chiếu đa chiều. Việt Nam có thể vinh danh “Cảnh quan văn hóa” qua hệ thống đồn điền, nhà xưởng và công trình thủy lợi cổ, hoặc tập trung vào “Di sản phi vật thể” để bảo tồn phần hồn của ngành hàng.
Ở góc độ ngoại giao văn hóa, Đại sứ Phạm Sanh Châu - Phó Chủ tịch Trung tâm Văn hóa Á Âu, đề xuất Việt Nam có thể tham gia vào hồ sơ di sản liên quốc gia cùng các nước như Colombia, Ý và Thổ Nhĩ Kỳ. Trong sự “phân vai” toàn cầu này, Việt Nam xác lập dấu ấn bằng khái niệm “cà phê tỉnh thức” - một triết lý sống tập trung vào chiều sâu tinh thần.
Tuy nhiên, một hệ sinh thái di sản bền vững không thể tách rời bài toán công bằng kinh tế. Ông Vinod Ahuja - Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam, chỉ ra rằng dù Việt Nam giữ vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng toàn cầu, người nông dân hiện chỉ thụ hưởng khoảng 5-10% giá trị. Thành công của lộ trình di sản phải là đòn bẩy để cải thiện sinh kế, đưa người nông dân trở thành trung tâm của sự phát triển.
Đồng hành cùng mục tiêu nâng tầm di sản, Trung Nguyên Legend đóng vai trò như một “chất xúc tác”, kết nối các lớp giá trị từ tri thức bản địa đến thị trường toàn cầu. Tập đoàn tiếp cận cà phê theo hành trình nâng tầm giá trị: từ “báu vật của đất trời” đến “di sản của nhân loại” và xa hơn là “giải pháp cho tương lai”.
Kết luận: Hướng tới một mô hình di sản sống bền vững
Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới không đưa ra một định nghĩa mới cho Buôn Ma Thuột, mà góp phần làm rõ những giá trị vốn đã hiện hữu: từ tri thức canh tác, chế biến đến mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và bản sắc văn hóa. Qua đó, diễn đàn đặt nền tảng cho một cách tiếp cận di sản mang tính liên ngành, gắn với du lịch, giáo dục toàn cầu và phát triển bền vững.
Định hướng phát triển Buôn Ma Thuột thành “Thành phố Cà phê của thế giới” mang ý nghĩa như một chiến lược dài hạn, với trọng tâm là hình thành một không gian di sản sống, nơi cà phê được bảo tồn, nghiên cứu, thực hành và tiếp tục sáng tạo. Điều này được cụ thể hóa qua hệ sinh thái đa tầng với ba lớp liên kết chặt chẽ: vật lý, xã hội và tinh thần.
Từ những trao đổi và kết nối đa chiều, Buôn Ma Thuột dần hiện lên như một không gian mở của di sản cà phê, hướng tới mục tiêu nâng cao giá trị ngành cà phê gắn với sinh kế bền vững, bảo vệ môi trường và lan tỏa giá trị văn hóa trong bối cảnh toàn cầu.
