Đầu thế kỷ 17, thương cảng Nước Mặn từng là một trong những trung tâm giao thương sầm uất nhất của Đàng Trong, thu hút đông đảo thương nhân Nhật Bản, Trung Hoa và phương Tây. Năm 1618, giáo sĩ Cristoforo Borri đã mô tả nơi đây như một thành phố rộng lớn và nhộn nhịp.
Nhờ môi trường giao thương cởi mở, nhiều giáo sĩ Dòng Tên đã đến Nước Mặn truyền giáo, xây dựng nhà thờ và nghiên cứu tiếng Việt. Trong quá trình đó, họ cùng các cộng sự người Việt bắt đầu thử nghiệm ký âm tiếng Việt bằng mẫu tự Latin, đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của chữ Quốc ngữ. Vì vậy, Nước Mặn được nhiều nhà nghiên cứu xem là một trong những cái nôi của chữ Quốc ngữ tại Việt Nam.
Đến cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, do cửa biển bị bồi lấp và giao thương đường thủy suy giảm, thương cảng Nước Mặn dần mất vai trò, từ một đô thị sầm uất trở nên hoang vắng. Theo UBND tỉnh Gia Lai, di tích Nước Mặn có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ học, gắn với quá trình hình thành chữ Quốc ngữ và sự phát triển của đời sống văn hóa, giáo dục, báo chí Việt Nam.
Dự án tu bổ di tích Nước Mặn
Gia Lai sẽ chi 23,9 tỉ đồng để tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử Nước Mặn. Việc đầu tư nhằm bảo tồn các giá trị gốc của di tích, phục hồi không gian kiến trúc lịch sử gắn với quá trình hình thành chữ Quốc ngữ. Sau khi hoàn thành, khu di tích được kỳ vọng trở thành điểm đến văn hóa đặc trưng, góp phần phát triển du lịch, thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương và xây dựng hệ thống quản lý di sản bền vững.
Các hạng mục chính của dự án
- Bảo tồn nguyên trạng cây cổ thụ biểu tượng nguồn cội và hệ thống 7 bia đá khắc chữ đa ngữ.
- Nạo vét, gia cố và chỉnh trang giếng nước hiện hữu, đồng thời dựng nhà che theo kiến trúc truyền thống.
- Đầu tư các công trình phục vụ tham quan, giới thiệu thông tin như biểu tượng Cuốn sách, nhà thông tin, khu ki-ốt, khu vệ sinh và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ gồm điện, chiếu sáng, cấp thoát nước, sân đường nội bộ, cổng ngõ.
- Thiết kế không gian trưng bày tại nhà thông tin, đồng thời sưu tầm, số hóa tư liệu và hiện vật liên quan đến quá trình hình thành chữ Quốc ngữ cũng như hoạt động của các giáo sĩ Dòng Tên tại địa phương.
