Thế kỷ 18, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác từ Hà Tĩnh ra Thăng Long chữa bệnh cho Chúa Trịnh Cán. Trong Thượng kinh ký sự, ông đã ghi lại cảnh sắc Long thành. Khi dạo thuyền Hồ Tây, vị lương y cảm thấy vô cùng sảng khoái khi thuyền qua khỏi núi đá giữa hồ, nhìn ánh trời sắc nước, long lanh sóng gợn, đàn cò uyên ương lượn lờ bãi nước. Trên bờ, bóng cây ở Ly cung um tùm thấp thoáng. Trên bãi, một dãy lâu đài, cỏ hoa đua tươi. Trong đám thuyền chài vang lên tiếng hát ngắn lướt trong bóng chiều. Nhưng rồi, ông hồi cố 30 năm trước, cùng bè bạn bầu rượu túi thơ, buông mái chèo dạo khắp hồ dăm ngày mới về, để nhớ tiếc: "Phong cảnh vẫn như năm tháng trước, người xưa không thấy ý khôn nguôi".
Ghi chép của Trương Vĩnh Ký về Hồ Tây và Hoàng thành
Trương Vĩnh Ký, trong Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876), đã ghi chép tỉ mỉ về Hồ Tây: chu vi, độ sâu, tên gọi, kèm tích xưa thời Lý về ông Lê Văn Thịnh hóa hổ, vua Trần Dụ Tông đi chơi ngã xuống hồ được Trâu Canh cứu. Về cảnh quan cuối thế kỷ 19, ông viết: "Xung quanh mép hồ nhà dân sự ở đông. Đã nên là một kiểng sơn thủy quá vui quá đẹp; phải mà sửa soạn bồi bổ cho hẳn hòi, thì lại càng ra xinh ra đẹp hơn nữa bộn phần".
Trương Vĩnh Ký cũng dạo thăm Hồ Gươm, chùa Một Cột và Hoàng thành Thăng Long, nơi có điện Kính Thiên. Ông ghi: "Lọt khỏi Ngũ Môn Lâu, lên đến Kính Thiên. Đền ấy nền cao lắm, có 9 bậc xây đá Thanh, hai bên có hai con rồng cũng đá lộn đầu xuống. Cột đền lớn trót ôm, tính những là go liêm cã [gỗ lim cả]. Ngó ra đàng sau còn thấy một hai cung điện cũ cho vua Lê ở thuở xưa, bây giờ hư tệ còn tích lại đó mà thôi".
Những danh thắng khác qua các tác giả
Trần Hữu Tư ghi lại nhiều danh lam thắng cảnh Hà Nội. Đền Quán Thánh trên phố Quán Thánh có cổng xây lối cổ, sân rộng, cây cối sum suê, tượng Quán Thánh oai linh với câu "Mình đồng che chở người lương thiện, gan sắt nào lo kẻ bạo tàn". Ghé miếu Viên Minh thờ Hai Bà Trưng, ông xúc động: "Đối cảnh xót thương người tiết liệt, bồi hồi cố nén hạt châu sa!". Cầu sắt Doumer (nay là cầu Long Biên) cũng được ông ngồi xe kéo ghé thăm để hóng gió mát buổi chiều.
Cảnh sắc Hồ Hoàn Kiếm và Văn Miếu
Long thành cảnh trí ca miêu tả Hồ Hoàn Kiếm: "Cảnh Tiêu tương khéo đặt bầy, giữa hồ Hoàn Kiếm giồng cây bốn bề. Ngọc Sơn điện vũ uy nghi, trấn ba đình có thạch bi khắc vàng. Kìa cầu Thê Húc vắt ngang, tả thiên Bút Tháp, nghiễn sơn thạch đài". Trương Vĩnh Ký cũng ghi: "Có cái hồ Hoàn Gươm rộng lớn; giữa hồ lại có cái cù lao nho nhỏ có cất cái miễu Ngọc Sơn, cây cối im rợp huyền vũ coi tươi tốt. Nhà thiên hạ, phố xá ở bao lấy miệng hồ". Hải Long du ký thêm rằng hồ gắn với chuyện Lê Thái Tổ trả gươm, đền Ngọc Sơn thờ Văn Xương, thiên hạ đến cúng kiếng đông đảo.
Văn Miếu - Quốc Tử Giám hiện ra với "Đôi bên đồng trụ nguy nga, có bia hạ mã dựng bên đường. Đông tây hai dãy hành lang, Khuê Văn giữa gác bình phong liệt ngoài. Song hàng bia đá dãy dài" (Long thành cảnh trí ca). Sở Cuồng Lê Dư ghi nhận quần thể này có nhà Giám dạy học từ thời Lý, thời Lê tu tạo, có Minh Luân Đường; thời Nguyễn dựng Khuê Văn Các "kiểu dáng đoan nhã". Nơi đây "trải binh hỏa bấy lâu mà phong cảnh vẫn như cũ".
Chùa Một Cột và các cửa ô
Chùa Một Cột được miêu tả hình tượng như giấc mơ vua Lý, Long thành cảnh trí ca ghi: "Liên hoa xuất thủy mộng thời chẳng ngoa". Trần Hữu Tư ghé qua chùa, nhớ giấc mơ vua Lý gặp Phật bà Quan Âm, và dí dỏm rằng đó là "cái hình ngộ nghĩnh" quen thuộc trên tờ giấy bạc. Cửa Ô Quan Chưởng được miêu tả: "Cửa Ô Quan Chưởng gần đây, dưới sông thủy khách thảnh thơi đỗ thuyền".
