Vừa qua, không gian Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam (Hà Nội) đã trở thành điểm hẹn văn hóa thú vị với chương trình “Hồn trên giấy mộc”. Mang theo tinh thần “Chọn cách riêng để chạm nét xưa”, sự kiện được thiết kế như hành trình kết nối giàu cảm xúc, mở ra những “điểm chạm” để giới trẻ bước vào thế giới tranh Đông Hồ và tương tác cùng di sản theo cách riêng.
Không chỉ được trực tiếp trải nghiệm công đoạn in tranh, tô màu sáng tạo, người tham dự còn được ngắm nhìn các sản phẩm hiện đại ứng dụng họa tiết tranh Đông Hồ như sổ tay, bưu thiếp, túi vải, quạt giấy, đèn lồng… để hiểu hơn về dòng tranh này. Một trong những hoạt động thu hút nhất là “Nhập vai di sản”, nơi người tham gia được chụp ảnh trực tiếp bằng webcam và hóa thân thành các nhân vật trong tranh Đông Hồ với công nghệ xử lý hình ảnh của AI. Đây là giải pháp sáng tạo để cá nhân hóa trải nghiệm, giúp giới trẻ không xem tranh một cách thụ động mà thật sự được bước vào không gian di sản.
Đáng chú ý, chương trình còn mang đến vở kịch múa đương đại “Chạm vào hồn điệp” - một thử nghiệm sân khấu hóa kể câu chuyện trao truyền di sản giữa các thế hệ. Không sử dụng quá nhiều lời thoại, vở diễn chủ yếu chuyển tải thông điệp qua ngôn ngữ hình thể, âm nhạc và hình ảnh sân khấu, tái hiện các công đoạn làm tranh, làm nổi bật vẻ đẹp di sản. Xúc động nhất là chi tiết một người trẻ chủ động đón nhận bản khắc gỗ từ tay nghệ nhân, tựa như ẩn dụ giàu cảm xúc về hành trình tiếp nối di sản.
Bên cạnh đó, “Hồn trên giấy mộc” dành thời lượng đáng kể để những người trẻ được đối thoại, lắng nghe chia sẻ trực tiếp từ các nghệ nhân làng tranh Đông Hồ, giúp hiểu hơn về hành trình làm nghề và nỗi trăn trở giữ nghề trong bối cảnh đời sống đương đại…
Đây là chuỗi hoạt động giàu ý nghĩa thuộc dự án “Họa ký Đông Hồ” - chương trình truyền thông nhằm lan tỏa di sản văn hóa tranh dân gian Đông Hồ qua lăng kính thế hệ trẻ, được thực hiện bởi nhóm sinh viên ngành quan hệ công chúng Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam.
Phan Nguyễn Tâm Anh, Trưởng Ban tổ chức chia sẻ: “Từ những chuyến đi thực tế về làng tranh Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh), chúng tôi nhận ra mỗi bức tranh không chỉ là kết tinh nghệ thuật được tạo nên từ đôi bàn tay nghệ nhân, mà còn là ký ức văn hóa dân tộc được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Dòng tranh ấy đã từng hiện diện mạnh mẽ trong đời sống người Việt qua những mùa lễ, Tết, các câu chuyện dân gian… nhưng lại đang dần trở nên xa lạ với giới trẻ hôm nay. Điều đó đã thôi thúc chúng tôi dành tâm huyết trong suốt 3 tháng để thực hiện dự án nêu trên”.
Tâm Anh cho biết, không phải thế hệ trẻ hôm nay thiếu quan tâm tới di sản truyền thống, mà do chưa có nhiều cơ hội để được kết nối với không gian văn hóa di sản một cách phù hợp. Vì thế, nhóm thực hiện dự án đã nỗ lực tìm kiếm những hình thức tương tác mới, từ trải nghiệm trực tiếp đến ứng dụng công nghệ, sử dụng nghệ thuật biểu diễn… để các bạn trẻ có thể cảm nhận, thấu hiểu di sản bằng chính ngôn ngữ của thế hệ mình.
Trước “Họa ký Đông Hồ”, đã có một số dự án về dòng tranh dân gian này được triển khai. Tiêu biểu như dự án “3D hóa tranh Đông Hồ” của nhóm sinh viên đến từ Trường đại học Kiến trúc Hà Nội cho ra mắt những sản phẩm 3D ngộ nghĩnh được mô hình hóa từ các nhân vật, chi tiết trong tranh Đông Hồ, mở ra hướng đi tiềm năng cho thị trường nội thất, lưu niệm Việt Nam. Trước đó là vở diễn “Đông Hồ” được Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam dàn dựng. Tác phẩm “họa” lại vẻ đẹp của những bức tranh Đông Hồ nổi tiếng bằng kỹ thuật ballet cổ điển kết hợp múa đương đại, múa dân gian truyền thống. Nhờ đó, những bức tranh không còn “tĩnh” mà hiện lên đầy mới mẻ, sống động trong sự chuyển động không ngừng của ngôn ngữ hình thể…
Điểm gặp gỡ của các dự án đều hướng tới làm mới cách tiếp cận tranh Đông Hồ, mở ra những “cánh cửa” để di sản cha ông đến gần hơn với công chúng hôm nay. Những nỗ lực này càng trở nên có ý nghĩa khi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ chính thức được UNESCO ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp từ cuối năm 2025. Đây là cột mốc đáng tự hào đánh dấu sự ghi nhận mang tầm quốc tế về giá trị của một dòng tranh dân gian Việt Nam, đồng thời cũng là sự nhắc nhở nghiêm khắc về những thách thức mà di sản này đang đối mặt, nhất là khi số người còn gắn bó với nghề làm tranh Đông Hồ ngày càng ít, không gian thực hành di sản dần thu hẹp, trong khi nhu cầu “chơi” tranh dân gian trong đời sống đương đại cũng không còn phổ biến.
Để mang đến những nhịp thở mới cho di sản cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục được công chúng hôm nay nhận diện, thực hành và phát huy giá trị. Với tranh Đông Hồ, muốn vượt qua nguy cơ mai một, không chỉ cần bảo tồn những bản khắc gỗ, kỹ thuật làm tranh, mà còn cần khôi phục sức sống của di sản trong cộng đồng. Đây chính là bài học từng được chứng minh qua hành trình chuyển mình của hát Xoan Phú Thọ. Năm 2011, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nhưng chỉ sau 6 năm, di sản này đã được đưa ra khỏi danh sách nêu trên để trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017. Đây là kết quả của cả một quá trình đẩy mạnh giáo dục, truyền dạy, phục hồi không gian thực hành, hỗ trợ nghệ nhân…, với sự chung tay của chính quyền địa phương, các chuyên gia văn hóa, nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng. Những nỗ lực này đã gợi mở kinh nghiệm hữu ích cho việc xây dựng một chiến lược tổng thể để phục hồi, phát triển nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Những dự án như “Họa ký Đông Hồ” càng trở nên đáng quý, khi đóng vai trò như những viên gạch, góp phần xây những nhịp cầu kết nối di sản truyền thống với nhịp sống hôm nay.
