Trong kho tàng diễn xướng dân gian Quảng Ninh, hát nhà tơ và múa cửa đình ở Đầm Hà được xem là nét văn hóa độc đáo, mang màu sắc riêng của người dân vùng ven biển. Di sản này đã tồn tại hàng nghìn năm, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của các làng xã ven biển, hải đảo tỉnh Quảng Ninh.
Đặc điểm nghệ thuật
Nghệ thuật hát nhà tơ và múa cửa đình gắn liền với phong tục thờ Thành hoàng làng, tín ngưỡng dân gian thờ cúng tổ tiên và tri ân những người có công với làng, nước. Các điệu hát thường đi kèm đội hình múa với động tác nhẹ nhàng, uyển chuyển, mạch lạc. Về nguồn gốc, hát nhà tơ được đánh giá là một biến thể độc đáo của ca trù Việt Nam nhưng mang màu sắc riêng của cư dân vùng ven biển.
Hát nhà tơ và múa cửa đình ở xã Đầm Hà gắn liền với tín ngưỡng, văn hóa, phong tục địa phương, là phần không thể thiếu trong lễ hội đình truyền thống hằng năm cùng nhiều sự kiện quan trọng khác của cộng đồng dân cư. Trải qua nhiều biến động lịch sử, hình thức diễn xướng dân gian này đang được địa phương quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị và tiếp tục có sức sống mới trong xã hội hôm nay.
Bảo tồn và phát huy
Năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận hát nhà tơ và múa cửa đình là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hoàng Mỹ Linh khẳng định: “Quan điểm của địa phương là bảo tồn di sản phải gắn với bản sắc văn hóa cộng đồng, để di sản thật sự sống trong đời sống chứ không chỉ lưu trữ trong tài liệu. Hiện nay, xã triển khai ứng dụng công nghệ, xây dựng dữ liệu số trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản, từng bước đưa hát nhà tơ và múa cửa đình trở thành sản phẩm văn hóa phục vụ du lịch, đóng góp cho phát triển kinh tế – xã hội địa phương”.
Không gian biểu diễn hát nhà tơ và múa cửa đình chỉ diễn ra tại các đình làng trong ngày hội đầu xuân, có múa dâng hương, hoa, nến lên các vị thần với những bài hát mang đậm yếu tố tâm linh. Nội dung bài hát ca ngợi các vị anh hùng dân tộc, những người có công với đất nước, làng xóm. Đây là loại hình nghệ thuật diễn xướng trước thần thánh, trước các vị anh hùng dân tộc, nên biểu diễn mang tính kỷ luật cao. Các đào hát không chỉ hát hay, múa dẻo mà còn phải biết kết hợp nhuần nhuyễn với các loại nhạc cụ; những câu hát chúc thần như lời chào của người hát với thần linh sẽ bắt đầu buổi trình diễn. Sau đó, sẽ hát những bài ca ngợi lòng trung thành của bề tôi với vua, răn dạy về đạo đức, lòng thủy chung, khuyên bảo con cái về đạo hiếu, về tình làng nghĩa xóm.
Khác với ca trù, hát nhà tơ và múa cửa đình ngoài lời hát còn rất coi trọng múa. Gần như khi trình diễn, tất cả các làn điệu hát đều có múa đi kèm. Gắn bó với hát nhà tơ và múa cửa đình từ khi còn trẻ, Nghệ nhân Nhân dân Đặng Thị Tự (thôn Trại Giữa, xã Đầm Hà) được ví là “cây đại thụ về hát nhà tơ” và chính là người giúp địa phương bảo tồn được 4 điệu múa cổ gồm: múa tế, múa dâng hương, múa đội đèn, múa bông (còn gọi là múa Tống thần) trong lễ hội đình làng ở các địa phương miền đông tỉnh Quảng Ninh. Sự uyển chuyển của các điệu múa kết hợp với vai trò của trống cái, xênh, trống con và phách đã tạo ra không khí tưng bừng cho lễ hội.
Nỗ lực truyền dạy
Bà Lương Thị Tuyết, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát nhà tơ xã Đầm Hà chia sẻ: “Chính từ sự tâm huyết của mẹ, Nghệ nhân Nhân dân Đặng Thị Tự, bản thân tôi luôn mong muốn bảo tồn, gìn giữ nét đẹp của di sản văn hóa phi vật thể này nên đã tham gia câu lạc bộ của xã, đồng thời trực tiếp dạy hát cho các cháu học sinh trên địa bàn”.
Hiện nay, tại xã Đầm Hà còn bảo lưu 39 bài hát với gần 800 câu, 9 giọng hát cổ cùng 4 điệu múa truyền thống, là nguồn tư liệu quý phản ánh khá đầy đủ bài bản và kỹ thuật trình diễn của hát nhà tơ và múa cửa đình trong những dịp lễ hội của xã và các địa phương ven biển. Thời gian tới, xã tiếp tục triển khai thành lập câu lạc bộ hát nhà tơ tại các trường học trên địa bàn.
Dù trải qua bao biến động thăng trầm của lịch sử, xã hội, hát nhà tơ và múa cửa đình ở Đầm Hà vẫn duy trì, phát triển, góp phần giữ gìn và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia cho thế hệ mai sau.
