Bộ sưu tập linh vật ngựa trong gốm xưa Nam Bộ, do ông Chu Văn Nam - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Di vật, cổ vật Biên Hòa - dày công sưu tầm, vừa được ra mắt công chúng nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026 tại Bảo tàng Đồng Nai. Sự kiện này thu hút sự quan tâm của nhiều người yêu thích văn hóa và nghệ thuật truyền thống.
Ý nghĩa của ngựa trong đời sống Nam Bộ
Trong đời sống của người dân Nam Bộ, con ngựa từ lâu đã gắn bó sâu sắc với quá trình mở cõi, thồ hàng hóa và chở người. Vì vậy, những vật dụng bằng gốm thường xuyên kết hợp hình tượng linh vật này, phản ánh sự gần gũi và thiêng liêng trong tâm thức cộng đồng.
Những tác phẩm tiêu biểu trong bộ sưu tập
Một trong những điểm nhấn của bộ sưu tập là linh vật Tướng quân xuất trận, có niên đại khoảng năm 1960, thuộc dòng gốm Thành Lễ. Dòng gốm này ra đời tại Việt Nam vào cuối thập niên 1950, đánh dấu sự bùng nổ của nghệ thuật tạo hình trẻ, kết hợp hài hòa giữa mỹ thuật truyền thống dân tộc và phong cách Art Deco đang thịnh hành trên thế giới thời đó.
Ngoài ra, bộ sưu tập còn bao gồm nhiều linh vật thuộc dòng gốm Biên Hòa từ thập niên 1960. Đây là những tượng nhỏ để bàn, với men ngà và nâu trầm giản dị, từng hiện diện trong không gian sinh hoạt của các gia đình xưa, mang lại cảm giác gần gũi và ấm cúng.
Nghệ thuật tạo hình và giá trị văn hóa
Theo ông Chu Văn Nam, ngựa trong gốm Nam Bộ không chú trọng vào chi tiết cầu kỳ mà tập trung vào "thần thái". Ông chia sẻ: "Chỉ với vài đường nét tạo hình đơn giản, kết hợp màu men tinh tế, các nghệ nhân xưa đã khéo léo khắc họa được sự bền bỉ, nhẫn nại và trung thành - những phẩm chất gắn liền với con ngựa trong tâm thức người Việt."
Không chỉ dừng lại ở linh vật, hình tượng ngựa còn xuất hiện phổ biến trong các họa tiết của gốm xưa Nam Bộ, như trên các đĩa gốm từ khoảng năm 1950, vốn được sử dụng cho sinh hoạt ăn uống hàng ngày hoặc trang trí.
Quá trình sưu tầm và bảo tồn
Để xây dựng bộ sưu tập này, ông Nam đã không ngừng tìm kiếm thông tin từ các hội nhóm chơi đồ cổ, người đam mê gốm và cả những sàn đấu giá quốc tế. Ông kể lại một kỷ niệm đáng nhớ: "Chiếc bình vẽ cảnh ngựa thồ người dân quê đi chợ Tết được một người bạn tình cờ phát hiện và chụp ảnh gửi cho tôi. Lúc đó, tôi đang làm việc nhưng vội xin nghỉ, chạy xe máy đến ngay để mua, vì sợ chậm chân sẽ bỏ lỡ cơ hội."
Bình gốm này được khắc họa với tích "Quân xa" và "Tướng quân ra trận" của Trường Bá nghệ Biên Hòa từ thập niên 1960, minh chứng cho sự đa dạng và phong phú của nghệ thuật gốm trong khu vực.
Tranh gốm và sự kế thừa
Linh vật ngựa còn xuất hiện trong các bức tranh gốm Biên Hòa, được tạo nên bằng cách ghép các mảnh gốm và men màu sẵn có để kể lại những câu chuyện cụ thể, như "Tòng quân" từ thập niên 1950 hay "Tướng quân hồi hương" từ năm 1960. Đến nay, nhiều ngôi nhà cổ ở Biên Hòa vẫn treo những bức tranh này một cách trang trọng tại phòng khách, như một phần của di sản văn hóa.
Giá trị hiện tại và tương lai
Hiện nay, tại các xưởng sản xuất gốm xuất khẩu Biên Hòa, những mẫu linh vật ngựa vẫn được lựa chọn để sản xuất, không chỉ giữ gìn các hình mẫu truyền thống mà còn phát triển thêm những thiết kế ngộ nghĩnh, phù hợp với xu hướng hiện đại, thu hút nhiều khách hàng trẻ tuổi.
Ông Nam cho biết, thú vui sưu tập gốm xưa, đặc biệt là linh vật ngựa, không chỉ là đam mê cá nhân mà còn là cách ông đóng góp vào việc gìn giữ và bảo tồn giá trị văn hóa của vùng đất Nam Bộ. Bộ sưu tập của ông hiện có hàng chục linh vật đa dạng về hình thức, niên đại và phong cách tạo hình, chủ yếu từ các dòng gốm Cây Mai, Thành Lễ và Biên Hòa.
"Có những chiến mã với dáng vẻ khỏe khoắn, cổ cao, thể hiện tinh thần mạnh mẽ và bền bỉ, nhưng cũng có những chú ngựa hiền lành phản ánh đời sống thường ngày", nhà sưu tập chia sẻ. Hiện tại, gia tài đồ gốm của ông Nam lên đến hơn 600 hiện vật, trong đó có nhiều mẫu độc bản quý giá, được đánh giá cao trong giới chơi đồ cổ.
Qua bộ sưu tập này, công chúng có cơ hội chiêm ngưỡng và hiểu thêm về nghệ thuật gốm truyền thống Nam Bộ, cũng như những giá trị văn hóa sâu sắc được lưu giữ qua từng tác phẩm.
