Làng Gốm Bình Đức: Di Sản Sống Của Người Chăm Giữa Thời Hiện Đại
Nằm tại xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng, làng gốm Bình Đức từ lâu đã được biết đến như một làng nghề truyền thống lâu đời của cộng đồng người Chăm. Nghề gốm ở đây không chỉ gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt hàng ngày mà còn thấm đẫm trong phong tục tập quán và tín ngưỡng bản địa, được trao truyền qua nhiều thế hệ theo hình thức "mẹ truyền con nối". Khác với sự nhộn nhịp của nhiều làng nghề khác, Bình Đức nép mình trong không gian yên bình với hơn 400 hộ dân, âm thầm gìn giữ một di sản văn hóa đặc biệt.
Kỹ Thuật Cổ Xưa Vẫn Nguyên Vẹn
Giá trị khác biệt của gốm Bình Đức nằm ở phương thức chế tác thủ công truyền thống gần như còn nguyên vẹn. Đến nay, người Chăm nơi đây vẫn không sử dụng bàn xoay trong quá trình tạo hình sản phẩm – một kỹ thuật đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước và hầu như đã bị thay thế ở nhiều nền văn hóa trên thế giới.
Nghệ nhân Lâm Hồng Sổi, người đã theo mẹ học nghề từ năm 13 tuổi, chia sẻ: "Bằng đôi bàn tay tài hoa và những bước chân nhịp nhàng, người phụ nữ Chăm đã biến những hòn đất sét vô tri thành những sản phẩm tinh tế. Đây là kỹ thuật dân gian cổ xưa ở trình độ sơ khai của loài người, nay rất hiếm còn được bảo lưu."
Sản Phẩm Gốm: Từ Gia Dụng Đến Tín Ngưỡng
Sản phẩm gốm Bình Đức chủ yếu là đồ gia dụng truyền thống, được chia thành hai nhóm chính:
- Nhóm đồ đun nấu: bao gồm nồi, ấm, hỏa lò, khuôn bánh xèo, khuôn bánh căn.
- Nhóm đồ đựng: gồm lu, chum lớn, chum nhỏ, chậu, ống nhổ.
Những vật dụng này không chỉ phục vụ sinh hoạt hằng ngày mà còn gắn bó sâu sắc với đời sống tín ngưỡng và các nghi lễ của cộng đồng người Chăm.
Nguy Cơ Mai Một Và Những Thách Thức
Bên cạnh những giá trị văn hóa đặc sắc, làng gốm Bình Đức hiện đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Số lượng nghệ nhân theo nghề ngày càng suy giảm, đặc biệt là lực lượng lao động trẻ. Theo thống kê, hiện nay tại thôn Bình Đức chỉ còn khoảng 40–50 hộ với hơn 60 nghệ nhân duy trì nghề gốm thường xuyên, giảm mạnh so với trước đây.
Bà Lư Thái Tuyên, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, cho biết: "Năm 2020, nghề gốm Bình Đức còn có 67 hộ với khoảng 150 nghệ nhân tham gia làm nghề, trong đó 42 hộ sản xuất thường xuyên. Đến năm 2024, con số này chỉ còn khoảng 48 hộ với 63 nghệ nhân. Sự suy giảm diễn ra nhanh chóng và đáng lo ngại."
Nguyên nhân chính là người làm nghề không thể sống được bằng chính nghề truyền thống. Thu nhập thấp, công việc nặng nhọc, thị trường tiêu thụ bấp bênh khiến nhiều gia đình buộc phải bỏ nghề để đi làm thuê, làm công nhân, nhất là lớp trẻ. Bên cạnh đó, nguồn nguyên liệu đất sét ngày càng khan hiếm, giá tăng cao; nguồn củi nung gốm không ổn định; mặt bằng sản xuất chật hẹp, bãi nung tạm bợ cũng ảnh hưởng lớn đến việc duy trì và mở rộng sản xuất.
Động Lực Bảo Tồn Và Hướng Phát Triển
Một động lực lớn đối với làng nghề là việc UNESCO chính thức ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào cuối năm 2022. Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, mà còn mở ra cơ hội để nghề gốm Bình Đức được quan tâm, hỗ trợ đúng mức hơn.
Theo bà Lư Thái Tuyên, để bảo tồn và phát triển bền vững làng gốm Bình Đức, cần gắn bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm. Nghệ nhân cần được hỗ trợ trong việc đa dạng hóa sản phẩm, chuyển từ các sản phẩm thuần túy phục vụ tín ngưỡng, sinh hoạt sang các mặt hàng mỹ nghệ, quà lưu niệm nhỏ gọn, bắt mắt, phù hợp với thị hiếu du khách.
Đồng thời, địa phương cần quy hoạch nguồn nguyên liệu, hỗ trợ đầu ra, thay đổi tư duy sản xuất và huy động các nguồn lực xã hội cùng tham gia bảo tồn.
Truyền Dạy Nghề Cho Thế Hệ Trẻ
Trong giai đoạn 2021–2025, từ nguồn Chương trình mục tiêu quốc gia (Dự án 6), nhiều lớp truyền dạy nghề gốm cho thế hệ trẻ Chăm Bình Đức đã được tổ chức. Riêng năm 2025, Bảo tàng đã phối hợp với Cục Di sản trưng bày, trình diễn nghề gốm trong hành trình du lịch di sản Bình Đức – Bình Tiến, góp phần phát triển du lịch cộng đồng.
Làng gốm Bình Đức không chỉ là nơi làm ra những sản phẩm gốm mộc mạc, mà còn là di sản sống chứa đựng ký ức, tri thức và bản sắc văn hóa của người Chăm qua nhiều thế hệ. Giữ được làng gốm Bình Đức, cũng chính là giữ gìn một phần hồn cốt văn hóa dân tộc trong dòng chảy hiện đại hôm nay.
