Làng nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu, tọa lạc tại vùng đất Hải Dương xưa (nay thuộc thành phố Hải Phòng), tự hào với bề dày lịch sử gần 600 năm. Nơi đây nổi tiếng với kỹ thuật khắc mộc bản tinh xảo, tạo ra những tác phẩm có giá trị văn hóa to lớn.
Dấu ấn lịch sử của làng nghề
Theo các tài liệu lịch sử, các nghệ nhân của làng nghề mộc bản Thanh Liễu chính là những tác giả đã khắc tạo nên những bộ mộc bản danh tiếng như mộc bản triều Nguyễn, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và mộc bản trường học Phúc Giang. Những bộ mộc bản này đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) vinh danh là Di sản tư liệu của Chương trình Ký ức thế giới, khẳng định tầm vóc quốc tế của làng nghề.
Theo Dư địa chí thành phố Hải Dương, tổ nghề in khắc gỗ ở Thanh Liễu là Thám hoa Lương Như Hộc, sinh năm 1420 tại làng Hồng Lục. Ông từng hai lần đi sứ Trung Quốc và mang nghề in mộc bản về truyền dạy cho hai học trò đầu tiên là Phạm Niên và Phạm Đới. Từ đó, nghề lan tỏa ra ba làng Hồng Lục, Liễu Tràng và Khuê Liễu, hình thành trung tâm khắc in bản mộc của cả nước kéo dài từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19.
Nghề khắc ván in sách đã mang lại cuộc sống khá giả cho ba làng, thể hiện qua câu ca dao: "Đình Sinh, quán Sếu, chùa Tràng/Trong ba làng ấy không làm cũng có ăn". Sách "Hải Dương phong vật khúc" cũng ghi nhận: "Phường Hồng Lục, Liễu Tràng khắc chữ/Bản bộ kinh, bộ sử rành rành".
Dưới thời Nguyễn, hàng trăm người ở hai làng Liễu Tràng và Thanh Liễu làm nghề khắc khuôn in chữ. Triều đình tuyển chọn khoảng 20 thợ giỏi để giao khắc kinh sách, và sau khi hoàn thành, họ được hậu đãi và phong hàm cửu phẩm.
Người trẻ giữ lửa nghề
Trải qua gần 600 năm, số lượng nghệ nhân còn lưu giữ nghề mộc bản Thanh Liễu không còn nhiều. Tuy nhiên, lớp nghệ nhân trẻ với tình yêu và niềm tự hào về nghề nghiệp của tổ tiên vẫn kiên trì bảo tồn và tìm cách tạo ra giá trị mới, phát huy di sản.
Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt (28 tuổi), hậu duệ đời thứ 17 của làng nghề, chia sẻ: "Tôi cảm thấy rất tự hào về làng nghề mộc bản của tổ tiên". Anh cho biết, từ thời nhà Hậu Lê, nghệ nhân Thanh Liễu đã được sung vào Lục Tràng cục, chuyên làm bản khắc gỗ phục vụ in ấn cho triều đình. Đến thời Nguyễn, họ tiếp tục được trọng dụng. "Di sản lưu lại giờ đã trở thành di sản tư liệu của thế giới", Đạt nói.
Để phát huy và lưu giữ di sản, ngoài việc phục chế các văn bản cổ, các nghệ nhân trẻ như Nguyễn Công Đạt đã sáng tạo thêm các dòng tranh khắc gỗ thành sản phẩm văn hóa phục vụ du khách, tổ chức trình diễn nghề cho các lớp học trải nghiệm. Tháng 8 năm 2025, nhóm nghệ nhân của Đạt đã có dịp đến cố đô Huế tham gia sự kiện tuần lễ "Mạch nguồn di sản" do Ngự Hà viên - Phường Bách nghệ tổ chức.
Tại Huế, anh Đạt đã hội ngộ với những bản khắc gỗ của các thế hệ nghệ nhân Thanh Liễu để lại trên đất Huế. Kỹ thuật khắc bằng dao ngang - dấu ấn đặc trưng của làng Thanh Liễu - vẫn còn rất rõ trên các bản khắc gỗ hiện lưu giữ tại nhà Giáo sư - Tiến sĩ Thái Kim Lan, phủ Tùng Thiện vương, phủ Tuy Lý vương, chùa Hải Đức…
Nhóm nghệ nhân đã trình diễn và kể về hành trình hồi sinh, gìn giữ những giá trị của nghề khắc ván in mộc bản. Du khách được giới thiệu về lịch sử làng nghề, chiêm ngưỡng các bản khắc cổ, ván khắc tranh cổ, dụng cụ khắc và các ấn phẩm mộc bản. Họ cũng được hướng dẫn trải nghiệm thực hành khắc, in mộc bản.
Chuyến đi Huế đã mang lại nhiều thu hoạch cho anh Đạt khi anh thu thập thêm vào kho mẫu in những biểu tượng linh vật trên Cửu đình, mẫu bình phong Long mã. Dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, Đạt dự kiến ra mắt mẫu "Mã đáo thành công" mới, lấy cảm hứng từ biểu tượng Long mã ở Huế.
Tại Huế, những cuộc gặp gỡ từ ba miền, các workshop và những câu chuyện đã nhen nhóm hy vọng khi hàng trăm người đã "chạm" vào di sản có dấu ấn làng nghề 600 năm: di sản mộc bản triều Nguyễn. Hành trình hồi sinh vẫn đang tiếp diễn.
