Năm 2024, anh Nguyễn Thành Long tốt nghiệp ngành Quản trị kinh doanh tại Đại học Kinh tế Quốc dân. Trong khi nhiều bạn bè nộp hồ sơ vào các công ty ở Hà Nội, Long quyết định trở về làng Chàng Sơn, nơi gia đình anh đã gắn bó với nghề làm quạt qua nhiều thế hệ.
Khởi đầu từ một phép thử
Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm quạt, lại sớm quen với các nghề sản xuất như mộc, giấy, anh Long có lợi thế tiếp xúc với máy móc và cách vận hành xưởng từ nhỏ. Cộng với tư duy của một người học kinh tế, chàng trai Gen Z nhìn thấy ở chiếc quạt quê hương không chỉ là một sản phẩm truyền thống, mà còn là một bài toán thị trường. Khi những mẫu quạt quen thuộc quanh đi quẩn lại nhiều năm chưa có nhiều đổi mới, anh quyết định dấn thân vào hành trình mà chính anh gọi là “một phép thử”.
Nhưng lợi thế gia đình không khiến bước khởi đầu trở nên dễ dàng. Năm đầu tiên, Xưởng Quạt Từ Tâm gần như chưa có đơn hàng. Phần lớn thời gian được dành cho việc nghiên cứu quy trình, nguyên liệu, thiết bị và thử nghiệm dây chuyền sản xuất khép kín. Đồng hành với Long trong giai đoạn ấy là cha anh, nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng. Không e ngại cái mới, ông vừa là người thầy truyền nghề, vừa là người đồng nghiệp sát cánh cùng con trai trong những chuyến đi tìm nguyên liệu, thử máy móc, cải tiến quy trình. Hai cha con mạnh dạn mua cả những cỗ máy vốn dành cho ngành dệt may, in ấn hay chế biến tre gỗ về xưởng... rồi tự tay tháo lắp, cải tiến, chấp nhận thử và sai để những cỗ máy ấy có thể phối hợp nhịp nhàng, làm ra một chiếc quạt.
Sự kết hợp giữa thủ công và công nghệ
Từ những thử nghiệm ban đầu ấy, Xưởng Quạt Từ Tâm dần hình thành hướng đi riêng: kết hợp tay nghề truyền thống với tư duy sản xuất mới. Những người thợ lâu năm vẫn giữ vai trò cốt lõi trong các công đoạn thủ công. Sự chuyển mình ấy không chỉ nằm ở máy móc, mà còn ở cách một xưởng nghề truyền thống được tổ chức lại. Anh Long cho biết: Xưởng hiện duy trì khoảng 10-20 nhân sự tùy thời điểm, chia thành hai nhóm rõ rệt. Khoảng 70% là các cô, các bác thợ thủ công trong làng, nhiều người đã ở độ tuổi 50-60, có hơn 20 năm kinh nghiệm làm nghề, đảm nhận những khâu khó và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Phần còn lại là nhóm văn phòng, thiết kế, truyền thông, gần như 100% là Gen Z, phụ trách thiết kế mẫu, vận hành website, quay dựng TikTok, livestream và xử lý các đơn hàng online.
Anh Long gọi quy trình sản xuất hiện nay của xưởng là sự kết hợp “50-50”: một nửa thủ công, một nửa có sự hỗ trợ của công nghệ. Với những khâu có thể chuẩn hóa, máy móc giúp chiếc quạt có thêm màu sắc, hình dáng và khả năng sản xuất theo yêu cầu. Máy in kỹ thuật số cho phép in gần như bất kỳ hình ảnh, họa tiết nào theo đơn đặt hàng. Sau khi in trên giấy, hình ảnh được ép chuyển nhiệt ở nhiệt độ cao lên vải hoặc lụa phi bóng, giúp màu sắc rực rỡ, trẻ trung hơn những mẫu quạt thư pháp truyền thống. Máy cắt laser cũng được đưa vào các khâu cắt vải và cắt nan tre, có thể tạo hình bông hoa, đường lượn sóng, đục lỗ hoặc khắc họa tiết trên nan. Những chi tiết này nếu làm thủ công vẫn có thể thực hiện, nhưng khó có thể sản xuất số lượng lớn.
Tuy vậy, không phải công đoạn nào cũng có thể giao cho máy móc. Khâu dán quạt, tức dán mặt vải hoặc giấy vào nan tre, vẫn phải do người thợ lâu năm thực hiện. Đây là bước quyết định độ đẹp, độ cân đối, độ chắc và cảm giác mượt mà khi chiếc quạt được mở ra, gấp lại. Bên cạnh đó, xưởng vẫn giữ những xử lý truyền thống với tre, trong đó có việc sử dụng tre đã qua ngâm để chống mối mọt, bảo đảm độ bền của nan quạt. Dù tre ngâm có màu trầm hơn và cần thời gian để bay hết mùi, đây vẫn là một phần quan trọng làm nên độ bền của quạt Chàng Sơn.
Năng suất vượt trội nhờ công nghệ
Nhờ sự kết hợp giữa máy móc và bàn tay người thợ, năng suất của xưởng được cải thiện rõ rệt. Vào những ngày bình thường, Quạt Từ Tâm có thể sản xuất khoảng 500-1.000 chiếc mỗi ngày. Đến mùa cao điểm như mùa hè, dịp 30/4, 2/9 hoặc các mùa lễ hội, công suất có thể tăng lên hơn 1.000 đến gần 2.000 chiếc/ngày. Theo anh Long, nếu cùng một quy mô sản xuất ấy mà làm hoàn toàn thủ công, xưởng sẽ cần lượng nhân sự gấp đôi, thậm chí gấp ba lần hiện tại.
Mạng xã hội mở ra thị trường mới
Nếu máy móc giúp chiếc quạt thay đổi về mẫu mã và khả năng sản xuất, thì các nền tảng số lại mở cho Xưởng Quạt Từ Tâm một con đường mới để tiếp cận khách hàng. Hiện nay, xưởng truyền thông qua nhiều kênh như TikTok, Facebook, website, bên cạnh việc xuất hiện tại các hội chợ, triển lãm và sự kiện văn hóa. Theo Long, gần như 100% đơn hàng của xưởng đến từ kênh online; khách hàng không cần trực tiếp đến Chàng Sơn, mà có thể đặt qua các nền tảng mạng xã hội, sau đó xưởng giao hàng trên toàn quốc.
Điểm đáng chú ý là xưởng không chỉ dùng mạng xã hội để bán hàng, mà còn để kể lại câu chuyện của làng nghề bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với người trẻ. Từ sức lan tỏa ấy, Xưởng Quạt Từ Tâm dần mở được những thị trường mới cho chiếc quạt Chàng Sơn. Thay vì cạnh tranh trực tiếp với quạt truyền thống bằng giá cả, xưởng chọn phân khúc hàng đặt, nơi chiếc quạt không chỉ để làm mát mà còn trở thành sản phẩm văn hóa, quà tặng doanh nghiệp, phụ kiện sự kiện, quà cưới, quà lưu niệm du lịch hay sản phẩm thương mại (merchandise) cho các đại nhạc hội. Chiếc quạt không còn chỉ là vật dụng làm mát, mà trở thành vật mang hình ảnh nhận diện, thông điệp sự kiện và cả chất liệu văn hóa Việt trong một diện mạo trẻ trung hơn.
Xưởng liên tục nhận được những đơn đặt hàng thiết kế riêng với số lượng lớn, tiêu biểu là đơn 14.000 chiếc quạt cho Viettel trong dịp Quốc khánh 2/9, được hoàn thành gấp rút trong chưa đầy 20 ngày. Bên cạnh đó, Từ Tâm cũng sản xuất quạt cho nhiều sự kiện, concert và lễ hội âm nhạc như Starbucks, Forestival; đồng thời trở thành địa chỉ quen thuộc của các cộng đồng người hâm mộ (fandom), từng làm hàng nghìn chiếc quạt cổ vũ cho concert “Anh trai vượt ngàn chông gai” chỉ trong 3 ngày.
Không gian trải nghiệm văn hóa
Nếu Nguyễn Thành Long làm mới chiếc quạt Chàng Sơn bằng công nghệ, truyền thông số và những đơn hàng của thị trường hiện đại, thì nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn lại chọn một cách đi lặng lẽ hơn: Mở cửa xưởng nghề, để học sinh, du khách được nhìn thấy, được chạm tay và được lắng nghe câu chuyện phía sau từng nếp quạt.
Sinh ra và lớn lên ở “mảnh đất trăm nghề” Chàng Sơn, bà Tuấn quen với nghề quạt từ rất sớm. Bà kể, ở làng, trẻ con mới học tiểu học đã có thể làm quen với những công đoạn nhỏ nhất của chiếc quạt thủ công. Từng tham gia lực lượng Thanh niên xung phong năm 1977, sau đó xuất ngũ trở về quê hương làm giáo viên mầm non, nhưng phải đến khi bước sang tuổi 50, bà mới thực sự quay lại và khởi nghiệp với nghề làm quạt giấy. Không đành lòng nhìn sản phẩm gắn bó với mình từ tấm bé dần mai một trước sức ép của hàng nhập khẩu, quạt điện và sự rời bỏ nghề của nhiều người trong làng, bà Tuấn quyết tâm tìm một lối đi khác: Làm mới làng nghề bằng con đường giáo dục, trải nghiệm thực tế và lưu giữ ký ức văn hóa.
Với bà, chiếc quạt ngày nay không chỉ là vật dụng làm mát như trước, mà còn có thể trở thành một tác phẩm để quảng bá văn hóa Việt Nam. Ngôi nhà kiêm xưởng sản xuất của bà Tuấn mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống Bắc Bộ, do chính người con trai, vốn là một kiến trúc sư, tự tay thiết kế với mong muốn tạo ra một không gian dân dã, mát mẻ để bố mẹ sinh hoạt và thờ cúng tổ tiên. Thế nhưng, từ những lần đem sản phẩm đi triển lãm ở Văn Miếu, hồ Hoàn Kiếm hay Hoàng thành Thăng Long, bà Tuấn học được cách trang trí không gian nghệ thuật và áp dụng ngay vào ngôi nhà của mình. Thay vì treo những chiếc quạt thư pháp úp ngược, bà sử dụng quạt lụa, quạt vải hoa nhiều màu sắc để ghép thành cổng chào, mảng tường trang trí. Vẻ đẹp gần gũi ấy lan tỏa qua những lời giới thiệu của khách, dần biến xưởng thành một điểm trải nghiệm làng nghề.
Từ Tết đến nay, gia đình bà đã đón khoảng 1.000 học sinh cùng nhiều đoàn du khách quốc tế đến tham quan. Có trường tổ chức trong hai ngày với 300 - 400 em học sinh. Nếu đoàn nhỏ, bà đón tại nhà; nếu đoàn đông, gia đình linh hoạt mượn thêm sân trường, sân đình hoặc sân chùa. Các em, phần lớn từ lớp 5 đến lớp 9, được nghe kể về lịch sử làng nghề, xem nguyên liệu, quan sát công đoạn làm quạt và trực tiếp trò chuyện với người thợ.
Bước vào “lớp học văn hóa” đặc biệt này, du khách và học sinh được tìm hiểu lịch sử của làng nghề. Với những đoàn đông, các em còn có thể xem các tiết mục minh họa bằng quạt trong nghệ thuật chèo hoặc múa văn; qua đó hiểu thêm vì sao chiếc quạt gắn với loại hình nghệ thuật truyền thống này sâu sắc đến vậy. Bà Tuấn sẽ trực tiếp giới thiệu về sự vất vả của các công đoạn làm quạt: từ việc ngâm tre dưới ao bùn 8 đến 10 tháng để tre chín và không bị mối mọt, chẻ nan bằng tay sao cho đều tăm tắp, cho đến việc kiên nhẫn dùng tay đánh giấy ráp chà đầu quạt nhiều lần cho đến khi thật nhẵn mịn.
Do thời lượng các buổi ngoại khóa thường chỉ kéo dài từ sáng đến trưa, xưởng linh hoạt chuẩn bị sẵn những chiếc quạt đã được phất (dán) để học sinh tự vẽ, trang trí và hoàn thiện. Với những đoàn có nhiều thời gian hơn, các em có thể được trải nghiệm sâu hơn một số công đoạn. Nhưng dù ở hình thức nào, điều quan trọng là người đến xưởng được tự tay tạo dấu ấn trên chiếc quạt của mình.
Mô hình workshop tại xưởng nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn minh chứng cho việc mở cửa không gian làm nghề không chỉ để bán thêm sản phẩm. Giá trị lớn hơn nằm ở tính giáo dục; làm cho những du khách ghé thăm, khi tận mắt chứng kiến và tự tay trải nghiệm quy trình hàng chục công đoạn, mới thực sự thấu hiểu sự vất vả, tỉ mẩn của người thợ. Từ đó, họ nhận ra vì sao một chiếc quạt thủ công bé nhỏ lại mang nặng hồn cốt văn hóa và xứng đáng được trân trọng, gìn giữ đến vậy.
Nhiều con đường, một mục tiêu
Bảo tồn một di sản chưa bao giờ đồng nghĩa với việc đóng băng quá khứ. Với làng nghề, bảo tồn thực sự là tìm cách để nghề truyền thống tiếp tục có hơi thở và chỗ đứng trong nhịp sống đương đại. Ở làng nghề Chàng Sơn hôm nay, sự chuyển mình ấy được thể hiện qua nhiều cách khác nhau. Thí dụ như xưởng Quạt Từ Tâm của anh Nguyễn Thành Long, người trẻ chọn công nghệ, thiết kế hiện đại, mạng xã hội và những đơn hàng sự kiện để đưa chiếc quạt bước vào thị trường mới; hay xưởng của nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn, nơi cánh cửa làng nghề được mở rộng để học sinh, du khách bước vào không gian trải nghiệm, lắng nghe câu chuyện nghề và tự tay chạm vào từng nếp quạt.
Con đường lựa chọn khác nhau, cách làm khác nhau, nhưng họ gặp nhau ở một mục tiêu: làm cho quạt Chàng Sơn có thêm lý do để tiếp tục tồn tại. Như bà Tuấn từng chia sẻ rằng: “Là một người con của xứ nghề Chàng Sơn, mình phải có trách nhiệm gìn giữ lấy ngọn lửa nghề này. Tâm niệm chỉ đơn giản vậy thôi”.
Một chiếc quạt thủ công, khi xếp lại, tưởng như chỉ là những nan tre nằm khép cạnh nhau; nhưng khi được mở ra, nó hiện hình thành màu sắc, họa tiết, câu chuyện văn hóa và cả dấu vết của bàn tay người thợ. Chàng Sơn hôm nay cũng đang mở ra như chính nhịp quạt ấy. Từ những nếp nghề cũ, làng quạt đang tìm cho mình những đường đi mới: đường đi của công nghệ, của truyền thông số, của du lịch trải nghiệm. Và trên hết, đó là con đường của những người trẻ biết quay về, của những người thợ lâu năm dám thay đổi, không phải để đứng yên trong hoài niệm, mà để cùng nhau giữ cho di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
