Chiều cuối tháng 4 năm 2026, từ đường Tô Hiệu, phóng viên Báo Thanh Niên rẽ vào đường Trần Thị Báo, phường Phú Thạnh (TP.HCM) để khám phá một ngôi miếu cổ tồn tại hơn một thế kỷ. Giữa khu dân cư đông đúc, miếu Hòa Tây hiện ra với vẻ trầm mặc, yên tĩnh, như tách biệt khỏi nhịp sống ồn ào bên ngoài.
Câu chuyện bi tráng đằng sau ngôi miếu cổ
Ít ai biết, phía sau ngôi miếu cổ này là một câu chuyện bi tráng được khắc lại trên tấm bia dựng ngày 11 tháng 6 âm lịch năm 2011. Theo nội dung văn bia, vào khoảng năm 1885, tại vùng Tân Hòa Tây (nay là phường Phú Thạnh), ba võ tướng là Bùi Văn Khoa, Nguyễn Văn Sốc và Trần Văn Lý đã chiêu mộ nghĩa quân, luyện tập quân sự tại gò Má Bảy và tổ chức khởi nghĩa đánh thực dân Pháp trong nhiều năm liền, khiến giặc Pháp khiếp sợ. Đến ngày 17 tháng 3 năm 1891 (năm Tân Mão), cả ba ông hy sinh. Cảm phục tinh thần yêu nước ấy, người dân trong vùng đã lập miếu thờ, đặt tên là Hòa Tây Miếu. Trong miếu từng có bài vị nêu tên ba võ tướng để thờ cúng, đồng thời lưu giữ tấm bia gỗ khắc tám chữ vàng: 'Công thần dũng sĩ võ tướng nghĩa binh'.
Lịch sử xây dựng và trùng tu
Trải qua thời gian, miếu Hòa Tây được xây dựng lại vào năm 1936. Tuy nhiên, bài vị của ba vị tướng đã bị thất lạc cho đến nay. Dẫu vậy, trong tâm thức của nhiều thế hệ người dân địa phương, ngôi miếu vẫn là nơi linh thiêng để tưởng niệm công đức của những người đã ngã xuống. Theo Danh mục kiểm kê di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2016 - 2020 của UBND TP.HCM có ghi: 'Hiện miếu Hòa Tây thờ bài vị ông Nguyễn Quý Biểu và vợ là bà Trần Lũy Xuân. Ông là võ tướng thời Nguyễn, có công chống giặc Pháp xâm lược, ông lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp tại Bà Quẹo và vùng lân cận. Khi tử trận, ông được nhân dân chôn cất, đến năm 1978 được cải táng đem về Hòa Tây Miếu an táng và thờ cúng'.
Điểm tựa tinh thần của người dân
Miếu Hòa Tây ở TP.HCM là nơi người dân tìm về cầu bình an. Tại miếu cổ, chúng tôi gặp ông Sơn (56 tuổi), thủ từ gắn bó với miếu cổ gần 30 năm. Ông chia sẻ: 'Miếu từng được trùng tu lớn vào năm 2011, gần như sơn sửa lại toàn bộ để khang trang hơn, nhưng bắt buộc phải giữ được nét tôn nghiêm vốn có'. Không chỉ là nơi thờ tự, miếu Hòa Tây - một miếu cổ lâu đời ở TP.HCM từ lâu đã trở thành điểm tựa tinh thần của người dân trong khu vực. Theo lời ông Sơn, mỗi ngày đều có người đến dâng hương. 'Sáng nào cũng có người tới cúng, ai bận thì ghé trưa, chiều. Người ta cầu cho công việc thuận lợi, sức khỏe bình an, lâu dần thành thói quen', ông nói.
Kiến trúc truyền thống độc đáo
Quan sát thực tế, dù mới được trùng tu, các chi tiết đã được sơn và thay mới nhưng miếu vẫn giữ được các kiến trúc truyền thống như: lợp mái ngói cam truyền thống và trên đỉnh mái là mô típ 'lưỡng long chầu nhật'. Bên trong, không gian thờ tự được bài trí công phu với bao lam, hoành phi, liễn đối... Hai bên là tượng ngựa trắng và ngựa đen đứng chầu - biểu tượng sự giao hòa âm dương. Theo tín ngưỡng dân gian, tượng ngựa được xem có quyền năng canh giữ sự tôn nghiêm chốn thờ tự và là phương tiện để các bậc thần linh bảo an vùng đất. Miếu Hòa Tây được xây dựng năm 1891, sau đó xây lại vào năm 1936 và trùng tu lớn năm 2011.
Lễ hội và thông tin tham quan
Lúc chúng tôi đến, không gian miếu khá tĩnh lặng, thoang thoảng mùi hương khói. Tuy nhiên, vào lễ Kỳ Yên (17 tháng 3 âm lịch), nơi đây trở nên đông đúc hơn bao giờ hết. 'Đây là lễ lớn nhất của miếu, bà con tụ họp rất đông, vừa cúng bái vừa tưởng nhớ tiền nhân, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa', ông Sơn kể. Giữa lòng TP.HCM hiện đại, miếu Hòa Tây không chỉ là một công trình tín ngưỡng lâu đời mà còn là chứng tích sống động của lịch sử, nơi lưu giữ ký ức về những võ tướng thời nhà Nguyễn đã hy sinh.
Địa chỉ miếu Hòa Tây: 34 Trần Thị Báo, phường Phú Thạnh, TP.HCM (phường Hiệp Tân, quận Tân Phú cũ). Thời gian mở cửa: 8 giờ - 17 giờ hằng ngày. Khách tham quan lưu ý trang phục lịch sự. Lễ Kỳ Yên: Ngày 17 tháng 3 âm lịch hằng năm.
