Khi ngước nhìn Mặt Trăng, con người thường nghĩ đến vẻ đẹp của những đêm trăng sáng, những câu chuyện thần thoại hay khát vọng chinh phục không gian. Nhưng theo nhà báo khoa học Rebecca Boyle, đó chỉ là một phần rất nhỏ trong mối quan hệ kéo dài hàng tỷ năm giữa nhân loại và thiên thể gần gũi nhất với Trái Đất. Trong cuốn sách Mặt Trăng của chúng ta, bà đặt ra một câu hỏi tưởng chừng đơn giản: Mặt Trăng đem lại những gì cho nhân loại? Câu trả lời trải dài từ những điều kiện giúp sự sống phát triển trên Trái Đất, cách con người học đo thời gian, góp phần vào sự hình thành các nền văn minh cho đến những quyết định làm thay đổi cục diện lịch sử thế giới.
Nhịp điệu của sự sống và chiếc đồng hồ đầu tiên
Theo Rebecca Boyle, Mặt Trăng đã góp phần tạo nên những điều kiện giúp sự sống trên Trái Đất phát triển. Thủy triều do lực hấp dẫn của Mặt Trăng tạo ra làm lưu chuyển dưỡng chất trong đại dương nguyên thủy, tác động đến môi trường sống của những dạng sống đầu tiên. Trong lời mở đầu cuốn sách, bà viết rằng Mặt Trăng “chỉ huy bản giao hưởng của sự sống trên Trái đất”, từ những polyp san hô cho đến con người ngày nay. Chính sự hiện diện của thiên thể này khiến Trái đất trở nên đặc biệt, “chắc chắn là trong thái dương hệ và có thể là trong vũ trụ rộng lớn hơn”. Boyle cho rằng Mặt Trăng đã góp phần định hình sự sống trên Trái Đất, trong đó có loài người, theo những cách mà khoa học ngày nay mới bắt đầu hiểu được.
Nếu Mặt Trăng góp phần định hình nhịp điệu của sự sống, nó cũng dạy con người cách nhận biết thời gian. Một trong những chi tiết hấp dẫn nhất được tác giả nhắc đến là bộ lịch cổ xưa ở Warren Field, Scotland. Khoảng 10.000 năm trước, những người săn bắt hái lượm đã đào 12 hố trũng xếp thành hàng để theo dõi các pha của Mặt Trăng. Mãi đến năm 2011, giáo sư Vincent Gaffney và các cộng sự mới nhận ra cấu trúc này mô phỏng chu kỳ Mặt Trăng và được dùng để đồng bộ với năm Mặt Trời. Hiểu được quy luật ấy đồng nghĩa với việc con người có thể dự đoán mùa vụ và tổ chức đời sống tốt hơn. Với cư dân Warren Field, đó còn là cách xác định thời điểm cá hồi xuất hiện trên sông Dee để chuẩn bị nguồn lương thực. Đây là một bước ngoặt về tư duy. Lần đầu tiên, con người biết dự đoán tương lai thay vì chỉ phản ứng với những gì đang diễn ra trước mắt. Theo Boyle, những hiểu biết ấy góp phần đưa con người từ các nhóm săn bắt hái lượm tiến tới những cộng đồng định cư và nền văn minh nông nghiệp. Mặt trăng, theo cách đó, không còn là một vật thể xa xôi trên bầu trời mà trở thành một phần trong trật tự đời sống của con người.
Từ những bước ngoặt lịch sử đến tương lai nhân loại
Nếu Mặt Trăng giúp con người học cách đếm thời gian, thì ở những thời khắc khác của lịch sử, ảnh hưởng của nó thậm chí còn liên quan đến sự sống còn của hàng nghìn người. Boyle kể lại câu chuyện về ông ngoại mình, Jack Corcoran, một lính thủy đánh bộ Mỹ tham chiến tại Thái Bình Dương trong Thế chiến II. Trong trận Tarawa năm 1943, các nhà hoạch định quân sự Mỹ tin rằng mực nước sẽ đủ để tàu đổ bộ vượt qua rạn san hô như dự tính. Nhưng thủy triều gần như không lên. Hàng trăm lính thủy đánh bộ buộc phải rời khỏi những chiếc thuyền mắc cạn, lội hàng trăm mét dưới làn đạn của đối phương. Chỉ trong 76 giờ chiến đấu, hơn 1.100 người thiệt mạng và gần 2.300 người bị thương. Phải nhiều thập niên sau, người ta mới hiểu rõ nguyên nhân của hiện tượng được gọi là “thủy triều lẩn trốn”. Vào thời điểm diễn ra trận Tarawa, Mặt Trăng đang ở điểm viễn địa - vị trí xa Trái Đất nhất trên quỹ đạo elip - khiến lực hấp dẫn suy yếu và thủy triều thấp bất thường.
Bài học Tarawa khiến quân Đồng minh chú ý hơn đến vai trò của Mặt Trăng. Trước cuộc đổ bộ Normandy năm 1944, các nhà hoạch định quân sự phải tính toán kỹ lưỡng thời điểm có trăng tròn, thủy triều phù hợp và đủ ánh sáng để lính dù tác chiến. Winston Churchill từng thừa nhận mỗi tháng chỉ có vài ngày đáp ứng đủ các điều kiện cần thiết cho chiến dịch. Nếu bỏ lỡ, toàn bộ kế hoạch có thể phải lùi lại nhiều tuần.
Từ những chiến trường khốc liệt của thế kỷ XX, Boyle đưa độc giả trở về hiện tại, khi nhân loại một lần nữa hướng ánh nhìn lên Mặt Trăng với những kế hoạch xây dựng căn cứ và khai thác tài nguyên. Trong bối cảnh cuộc đua trở lại Mặt Trăng đang nóng lên, Boyle đặt ra câu hỏi: Liệu nhân loại tìm đến thiên thể này vì khát vọng khám phá, nhu cầu khai thác tài nguyên hay mong muốn khẳng định ưu thế? Những câu hỏi ấy, theo Boyle, không chỉ liên quan đến công nghệ hay tài nguyên, mà còn phản ánh cách nhân loại lựa chọn ứng xử với người bạn đồng hành cổ xưa của mình.
Khép lại cuốn sách, Rebecca Boyle hy vọng độc giả sẽ nhìn Mặt Trăng bằng một ánh mắt khác, không chỉ là một vệ tinh lơ lửng trên bầu trời đêm, mà là một “thế giới song hành luôn bên cạnh”. Bởi trước khi trở thành đích đến của những giấc mơ chinh phục không gian, thiên thể ấy đã âm thầm hiện diện trong câu chuyện về sự sống, thời gian và lịch sử của chính nhân loại.
