Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc: Biểu tượng anh hùng bắn rơi máy bay Mỹ ở Thanh Hóa
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Thanh Hóa đóng vai trò chiến lược quan trọng, vừa là hậu phương lớn, vừa là tuyến chi viện trực tiếp cho chiến trường miền Nam. Từ năm 1965, sau khi chiến lược Chiến tranh đặc biệt thất bại, quân đội Mỹ mở rộng đánh phá miền Bắc bằng không quân và hải quân nhằm cắt đứt nguồn tiếp tế. Trong bối cảnh đó, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc đã ra đời và lập nên những chiến công vang dội.
Sự hình thành và nhiệm vụ của trung đội nữ dân quân
Hậu Lộc, huyện ven biển phía bắc tỉnh Thanh Hóa, trở thành trọng điểm đánh phá của không quân Mỹ do có nhiều tuyến giao thông huyết mạch, kho lương thực, bến phà và đường thủy nội địa. Trước tình hình này, Tỉnh ủy và Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa chủ trương củng cố hệ thống phòng không nhân dân. Ngày 19/5/1967, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc được thành lập với 14 cô gái tuổi từ 18 đến 20, phần lớn là học sinh hoặc lao động hợp tác xã.
Ngày 1/6/1967, trung đội được trang bị ba khẩu súng phòng không 12,7 mm, nhận nhiệm vụ bảo vệ bầu trời, kho tàng và các tuyến vận chuyển đường sông, đường biển. Bà Hoàng Thị Mợi, nguyên Trung đội trưởng, nay 77 tuổi, nhớ lại: "Chúng tôi dự kiến huấn luyện 10 ngày, nhưng mới học được hơn 5 ngày trên lý thuyết, chưa thực hành thì nhận lệnh trở về trực chiến, do máy bay Mỹ đánh phá ác liệt."
Những trận đánh lịch sử và chiến công đầu tiên
Trận địa Đông Ngàn, xã Hoa Lộc, là nơi Trung đội nữ dân quân lần đầu đối mặt với máy bay Mỹ. Ngày 6/6/1967, khi hai tốp máy bay Mỹ bay thấp dọc sông Lèn, các cô gái lần đầu nổ súng nhưng chưa trúng mục tiêu do thiếu kinh nghiệm. Ngay sau đó, toàn trung đội tổ chức rút kinh nghiệm, phân tích từng thao tác từ ước lượng độ cao, cự ly đến cách phối hợp.
Đúng 15h ngày 16/6/1967, tại trận địa này, trung đội bước vào trận đánh thứ hai. Khi máy bay thứ hai lao xuống đúng tầm bắn, lệnh nổ súng được phát ra từ Trung đội phó Trịnh Thị Cần. Ba khẩu súng 12,7 mm đồng loạt điểm xạ. Bà Mợi kể: "Sau 27 viên đạn, chiếc AD-4 bốc cháy, kéo theo cột khói đen rồi lao ra biển." Đây là lần đầu tiên đơn vị nữ dân quân ở miền Bắc bắn rơi máy bay Mỹ bằng súng bộ binh.
Sự công nhận và những chiến công tiếp theo
Chiến công nhanh chóng lan tỏa, trở thành biểu tượng cho tinh thần chiến đấu quả cảm của phụ nữ Việt Nam. Ngày 16/7/1967, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen và tặng huy hiệu cho trung đội. Bà Nguyễn Thị Thứ, nguyên khẩu đội trưởng, chia sẻ: "Chúng tôi đọc thư ngay bên ụ súng. Ai cũng tự nhủ phải chiến đấu tốt hơn nữa để xứng đáng với sự tin tưởng của Bác."
Sau chiến công đầu tiên, trung đội tiếp tục tập luyện và trực chiến trong điều kiện khắc nghiệt. Ban ngày chiến đấu, ban đêm tranh thủ đi cấy, làm cỏ, lấy khoai, sắn nuôi đơn vị. Ngày 2/11/1967, khi không quân Mỹ đánh phá cầu De, trung đội bắn rơi thêm một máy bay Mỹ và được tặng thưởng Huân chương chiến công hạng nhất.
Trong những năm sau, chiến tranh ngày càng khốc liệt. Tháng 4/1972, Mỹ mở cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ hai, sử dụng cả máy bay B-52. Ngày 30/7/1972, Trung đội phối hợp cùng các đơn vị phòng không khác, bắn rơi thêm một máy bay phản lực Mỹ. Bà Phạm Thị Nghi, nguyên chiến sĩ, nói giản dị: "Chúng tôi không nghĩ mình là anh hùng. Khi máy bay đến, chỉ có một suy nghĩ là phải bắn, phải giữ cho làng xóm, kho tàng được an toàn."
Di sản và công trình tưởng niệm
Với thành tích bắn rơi ba máy bay hiện đại của không lực Mỹ trong hơn 100 trận chiến đấu, tháng 9/1973, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc được tặng thưởng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau Hiệp định Paris 1973, trung đội cơ bản hoàn thành nhiệm vụ và giải tán sau ngày 30/4/1975.
Năm 1991, trận địa Đông Ngàn được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Năm 2023, chính quyền khởi công dự án xây dựng Khu di tích lịch sử trận địa Đông Ngàn và tượng đài Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc với diện tích hơn 1,5 ha. Đến tháng 2/2026, công trình đã cơ bản hoàn thành, trở thành điểm tham quan và giáo dục truyền thống lịch sử quan trọng.
