Ngày giỗ là một trong những nghi lễ quan trọng trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt. Từ việc chuẩn bị cỗ bàn, đồ lễ đến các nghi thức như hóa vàng và khấn mời tổ tiên, tất cả đều thể hiện lòng thành kính và sự gắn kết giữa người sống và người đã khuất. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về hai nghi thức đặc trưng: hóa vàng và văn khấn giỗ.
Hóa vàng trong ngày giỗ
Hóa vàng, còn gọi là nấu vàng, là tục đốt vàng mã, vàng nghìn hoặc vàng giấy do con cháu gửi giỗ hoặc khách khứa mang tới. Ngoài ra, những tấm hàng, cuộn giấy đủ màu tượng trưng cho vải vóc cũng được hóa cùng vàng mã. Suốt ngày giỗ, gia trưởng và con cháu thường bận rộn đáp lễ, tiếp khách, nhiều khi không có thời gian ăn uống, nên mới có câu “đói ngày giỗ cha, no ba ngày Tết”. Chỉ khi hóa vàng xong, ngày giỗ mới được coi là kết thúc.
Lúc hóa vàng, con cháu đổ vào đống lửa một chén rượu cúng. Theo quan niệm dân gian, chén rượu này giúp biến vàng mã giấy trên dương gian thành vàng thật, đồ dùng thật dưới âm phủ. Người ta còn thường hơ một chiếc đòn gánh hoặc gậy để gánh vàng mã về cõi âm. Sau khi hóa vàng, hương đèn trên bàn thờ không cần giữ cháy nữa, linh hồn người khuất đã trở lại cõi âm cho đến ngày giỗ năm sau. Hóa vàng mã là một niềm tin tâm linh sâu sắc của người Việt.
Văn khấn giỗ
“Ăn có mời, làm có khiến” – đối với người chết cũng vậy. Mâm cơm dù thịnh soạn, nếu con cháu chỉ đặt lên bàn thờ mà không thỉnh mời, các cụ sẽ không phối hưởng. Dù câu nói “tâm động quỷ thần tri” khẳng định lòng thành là chính, nhưng vẫn cần có hương đăng và sự thành tâm. Vì thế, trong ngày giỗ, con cháu phải khấn mời để tổ tiên chứng giám. Lời khấn dù nôm na, thô sơ, hương hồn các cụ vẫn thông cảm và thụ hưởng lễ vật.
Người Việt xưa nay trọng lễ nghi, mọi trường hợp cúng vái đều có văn khấn riêng. Khi khấn đến tên người chết, phải khấn lâm râm, rất khẽ trong miệng để tỏ lòng thành kính. Cần khấn hết tên tục, tên hiệu, tên hèm (tên thụy) của người hưởng giỗ. Con cháu phải phân biệt các hàng: kỵ, cụ, ông bà, cha mẹ. Đàn ông khấn chữ “khảo”, đàn bà khấn chữ “tỷ”. Các bậc được khấn theo thứ tự: Cao tằng tổ khảo (kỵ ông, năm đời), Cao tằng tổ tỷ (kỵ bà), Tằng tổ khảo (cụ ông, bốn đời), Tằng tố tỷ (cụ bà), Tổ khảo (ông, ba đời), Tổ tỷ (bà), Hiền khảo (cha), Hiền tỷ (mẹ). Từ đời thứ sáu trở đi, con cháu không phải cúng giỗ nữa. Sau khi khấn xong, phải buông chiếc y môn (màn thờ) xuống để các cụ hưởng lễ.
Những nghi thức này không chỉ là truyền thống mà còn là sợi dây kết nối tâm linh giữa các thế hệ trong gia đình Việt.
