Hơn nửa thế kỷ gắn bó với văn hóa Tây Nguyên, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hồng (sinh năm 1947) đã dành trọn tâm huyết để sưu tầm, dịch thuật và bảo tồn những bộ sử thi đồ sộ của các dân tộc thiểu số nơi đây. Ở tuổi 77, ông vẫn miệt mài bên những trang bản thảo, và bộ sử thi "Đam San" mới hoàn thành có lẽ là tác phẩm cuối cùng ông dịch.
Hành trình hơn 50 năm sưu tầm sử thi
Nguyễn Xuân Hồng bắt đầu công việc sưu tầm sử thi từ những năm 1970, khi còn là sinh viên. Ông từng đi bộ hàng trăm cây số, len lỏi vào các buôn làng xa xôi, ghi chép lại những lời kể của các già làng. "Có những đêm tôi ngủ lại nhà sàn, nghe các cụ kể sử thi suốt đêm. Mỗi câu chuyện là cả một kho tàng văn hóa, lịch sử và triết lý sống của đồng bào", ông nhớ lại.
Trong số các tác phẩm ông đã dịch, nổi bật nhất là "Đam San" - bộ sử thi dài hàng nghìn trang của người Ê Đê. Ông mất gần 10 năm để hoàn thiện bản dịch, với sự hỗ trợ của nhiều nghệ nhân. "Mỗi câu chữ, mỗi hình ảnh trong sử thi đều chứa đựng thông điệp sâu sắc. Dịch thuật không chỉ là chuyển ngữ mà còn phải giữ được hồn cốt văn hóa", ông nói.
Những khó khăn và trăn trở
Việc sưu tầm và dịch thuật sử thi gặp không ít khó khăn. Nhiều già làng, nghệ nhân am hiểu sử thi đã già yếu, qua đời khi chưa kịp truyền lại hết kho tàng tri thức. "Có những lần tôi đến muộn, chỉ còn kịp ghi lại vài đoạn ngắn. Đó là mất mát vô cùng lớn", ông xúc động chia sẻ.
Bên cạnh đó, việc tìm kiếm kinh phí in ấn, xuất bản cũng là trở ngại. Nhiều bản thảo phải nằm lại trong tủ, chưa đến được tay độc giả. Ông hy vọng các cơ quan chức năng sẽ quan tâm hơn nữa đến việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể này.
Di sản để lại cho thế hệ mai sau
Dù tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, Nguyễn Xuân Hồng vẫn tiếp tục công việc. Ông đang hướng dẫn một số học trò trẻ tiếp cận với sử thi, với hy vọng sẽ có người kế tục. "Tôi chỉ mong các bạn trẻ yêu quý văn hóa dân tộc, dành thời gian tìm hiểu sử thi. Đó là tài sản vô giá của cha ông để lại", ông bày tỏ.
Bộ sử thi "Đam San" vừa hoàn thành được đánh giá là công trình đồ sộ, góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu văn hóa Tây Nguyên. Ông khiêm tốn: "Có lẽ đây là bộ sử thi cuối cùng tôi dịch. Nhưng tôi tin, sẽ còn nhiều người tiếp tục công việc này".
