Trong tiếng lách cách đều đặn của những tấm bìa carton đục lỗ và nhịp chuyển động không ngừng của khung cửi, nghệ nhân Đỗ Văn Hiển ở làng lụa Vạn Phúc (Hà Đông, Hà Nội) vẫn lặng lẽ làm công việc mà cả làng hiện chỉ còn một mình ông theo đuổi – tạo mẫu cho lụa (thiết kế hoa văn trên lụa). Hơn 30 năm qua, từ niềm đam mê thuở trẻ, hành trình tự học đầy gian nan cho đến những bước đi tiên phong trong ứng dụng công nghệ, ông đã góp phần giữ gìn "linh hồn" của những tấm lụa Vạn Phúc nổi tiếng.
Từ niềm đam mê thuở trẻ đến hành trình tự học đầy gian nan
Cơ duyên đến với nghề của nghệ nhân Đỗ Văn Hiển bắt đầu từ những năm sau khi học hết cấp ba. Khi ấy, ông làm việc tại Hợp tác xã Dệt lụa Vạn Phúc. Những lần sang tổ kỹ thuật, nhìn các bậc tiền bối cặm cụi vẽ hoa văn, đục bìa carton đã khơi dậy trong ông niềm say mê đặc biệt với công việc tạo mẫu.
Năm 1993, khi cơ chế bao cấp chấm dứt, máy dệt được chuyển về từng hộ gia đình, ông Hiển mới thực sự bắt tay vào con đường thiết kế hoa văn. "Thời ấy tôi không được đào tạo bài bản, chỉ thỉnh thoảng sang tổ kỹ thuật xem các cụ, các bác làm rồi về tự học. Mình vừa hỏi han người đi trước, vừa tự mày mò làm lấy", ông nhớ lại.
Khó khăn lớn nhất khi đó không chỉ là thiếu kiến thức mà còn thiếu cả công cụ. Cả làng chỉ có một chiếc máy đục thuộc hợp tác xã. Không có thiết bị, ông tự chế tạo chiếc máy đục thủ công đầu tiên bằng những hiểu biết cơ khí ít ỏi của mình. "May mắn là tôi cũng có chút kiến thức về cơ khí nên làm được. Thậm chí chiếc máy tôi tự chế còn có độ chính xác tốt hơn máy của hợp tác xã", ông nói.
Những năm đầu, việc tạo mẫu hoàn toàn được thực hiện thủ công. Trên những tờ giấy rộng vài mét vuông với hàng chục nghìn ô nhỏ, người làm mẫu phải tỉ mỉ kẻ từng ô, đánh dấu từng điểm. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến toàn bộ bản vẽ phải làm lại từ đầu. Có những mẫu hoa văn mất nửa tháng, thậm chí cả tháng mới hoàn thành.
Ứng dụng công nghệ vào tạo mẫu
Không chấp nhận cách làm cũ quá tốn thời gian, ông Hiển bắt đầu tìm đến công nghệ. Sau nhiều lần xuống phố quan sát các cửa hàng in thiệp cưới thiết kế hoa văn bằng máy tính, ông tự học, tự mượn máy để nghiên cứu. "Tôi là người đầu tiên ở làng áp dụng máy tính vào vẽ mẫu. Lúc đó chưa ai làm cả", ông kể.
Việc số hóa khâu thiết kế đã tạo nên bước đột phá lớn, giúp rút ngắn thời gian tạo mẫu và mở ra không gian sáng tạo phong phú hơn cho những hoa văn truyền thống.
Năm 2002 - 2003, nghệ nhân Đỗ Văn Hiển phối hợp với Viện Kinh tế Kỹ thuật Dệt may Việt Nam thực hiện đề tài chế tạo máy đục carton tự động. Ông đảm nhiệm phần cơ khí và chế tạo máy, trong khi viện phát triển phần mềm điều khiển. Trước đó, cả làng chỉ có ba người đủ kỹ năng đục bìa thủ công. Công việc đòi hỏi mắt nhìn chính xác, đôi tay thao tác liên tục nên rất dễ nhầm lẫn và vô cùng vất vả.
Khi chiếc máy đục tự động ra đời, các bản vẽ trên máy tính được truyền trực tiếp sang phần mềm điều khiển để máy tự động đục theo tín hiệu lập trình. "Trước đây đục thủ công rất dễ nhầm, rất mỏi. Có máy tự động thì chỉ cần ngồi trông máy và thay bìa. Các cháu đi học về cũng có thể phụ giúp bố mẹ được", ông chia sẻ.
Sau hai năm được Viện Kinh tế Kỹ thuật Dệt may Việt Nam cho sử dụng thử, đến năm 2011, ông Hiển dành dụm tiền để mua lại chiếc máy. Từ đó đến nay, ông liên tục nâng cấp thiết bị để hoàn thiện quy trình sản xuất.
Người duy nhất còn giữ nghề tạo mẫu cho làng lụa Vạn Phúc
Nếu trước đây, một mẫu hoa văn phải mất cả tuần để đục bìa thì nay, với hệ thống tự động, những mẫu đơn giản chỉ cần một ngày là hoàn thiện. Mỗi tháng, nghệ nhân Đỗ Văn Hiển có thể tạo ra từ 5 đến 7 mẫu mới, góp phần làm phong phú thêm sản phẩm của làng lụa Vạn Phúc.
Tuy nhiên, điều khiến ông trăn trở nhất là hiện nay trong làng chỉ còn mình ông theo đuổi công việc thiết kế và tạo mẫu hoa văn. Người thợ còn lại đã ngoài 70 tuổi và không còn làm nghề. "Bây giờ tôi là người cung cấp mẫu cho toàn bộ các cơ sở dệt ở Vạn Phúc. Không chỉ vậy, nhiều nơi như Bảo Lộc (Lâm Đồng) hay các địa phương khác cũng đặt hàng", ông cho biết.
Theo nghệ nhân Hiển, để hoàn thiện một mẫu hoa văn phải trải qua nhiều công đoạn, từ lên ý tưởng, lựa chọn loại máy dệt phù hợp, thiết kế bản vẽ, trao đổi với khách hàng cho đến đục bìa, dệt thử và hoàn thiện sản phẩm. "Khâu nào cũng khó, nhưng người tạo mẫu phải biết và tổng hợp được các khâu khác để làm sao tạo ra sản phẩm phù hợp, dễ dệt và đạt yêu cầu. Nếu không hiểu một công đoạn nào đó thì khi sản xuất rất dễ phát sinh trục trặc", ông chia sẻ.
Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, những mẫu hoa văn do ông Hiển thiết kế còn được nhiều khách hàng quốc tế đón nhận. Đặc biệt, ông đang thực hiện đơn hàng thứ hai cho một đối tác đến từ Nhật Bản. "Lần trước họ sang đặt hàng và chúng tôi đã thực hiện thành công. Vừa rồi họ lại bay sang Việt Nam để đặt tiếp. Họ mô tả mẫu, mình thiết kế, dệt, nhuộm rồi giao sản phẩm hoàn chỉnh cho họ", nghệ nhân Hiển cho biết.
Theo ông, khách hàng Nhật Bản nổi tiếng khắt khe về chất lượng, màu sắc và bố cục hoa văn. Tuy nhiên, nhờ ứng dụng công nghệ, việc trao đổi trở nên thuận tiện hơn. Sau khi hoàn thành bản thiết kế, ông gửi file qua email để đối tác xem trước và chỉnh sửa đến khi đạt yêu cầu mới triển khai sản xuất.
"Mắt xích quan trọng nhất" của làng nghề
Theo ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề lụa Vạn Phúc, hiện nay trong làng có 34 hộ gia đình trực tiếp sản xuất các mặt hàng lụa truyền thống. Bên cạnh đó, khoảng 113 hộ khác tham gia vào các công đoạn hỗ trợ như kinh doanh, cắt may, nhuộm, hoàn thiện sản phẩm. Tất cả tạo thành một mạng lưới liên kết chặt chẽ với gần 150 hộ cùng gắn bó với nghề.
Ông Hùng cho biết, trước đây Vạn Phúc có một số người làm công việc thiết kế hoa văn, nhưng theo thời gian, nhiều người đã nghỉ nghề. Đến nay, nghệ nhân Hiển là người duy nhất còn đảm nhận việc thiết kế mẫu và chế tạo bìa carton phục vụ dệt hoa văn. "Tất cả những sản phẩm mà các nghệ nhân Vạn Phúc mang đi dự thi, đạt giải tại các hội chợ, hội thi đều phải thông qua khâu thiết kế mẫu của anh Hiển. Anh ấy tạo mẫu, đục bìa carton để các gia đình dệt thành sản phẩm hoàn chỉnh, từ đó mới có những tác phẩm đạt thành tích cao", ông Hùng chia sẻ.
Không chỉ góp phần tạo nên những sản phẩm đạt giải thưởng, các mẫu hoa văn do nghệ nhân Hiển thiết kế còn giúp nhiều hộ gia đình đủ điều kiện hoàn thiện hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu nghệ nhân của thành phố Hà Nội. "Vai trò của anh Hiển đến nay rất quan trọng. Anh ấy vừa góp phần khôi phục những mẫu hoa văn xưa của các cụ, vừa sáng tạo ra những mẫu mới để phục vụ khách tham quan và thị trường", ông nhấn mạnh.
Giữa dòng chảy hối hả của thời đại, khi nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện của nghệ nhân Đỗ Văn Hiển như một ngọn lửa ấm áp. Ông không chỉ gìn giữ từng đường tơ, nét lụa cha ông để lại, mà còn thổi vào đó hơi thở hiện đại, sáng tạo, để thương hiệu lụa Vạn Phúc tiếp tục tỏa sáng, trở thành niềm tự hào của thủ đô Hà Nội và của nghề thủ công Việt Nam.
