Khám phá nguồn gốc âm lịch và hệ thống can chi
Theo các chuyên gia nghiên cứu lịch pháp, dương lịch được xây dựng dựa trên chu kỳ chuyển động của trái đất xung quanh mặt trời, trong khi âm lịch lại căn cứ vào chu kỳ chuyển động của mặt trăng quanh trái đất. Cụ thể, mặt trăng hoàn thành một vòng quay quanh trái đất trong khoảng 27,32 ngày. Tuy nhiên, trên thực tế, do trái đất cũng di chuyển quanh mặt trời, nên mặt trăng cần thêm một chút thời gian để trở về vị trí ban đầu trên bầu trời khi quan sát từ trái đất. Vì vậy, chu kỳ thực tế mà chúng ta nhận thấy của mặt trăng là 29,53 ngày, được gọi là một tuần trăng.
Sự hình thành của năm âm lịch và năm nhuận
Từ thời cổ đại, người phương Đông đã phát hiện ra rằng khoảng 12 tuần trăng tương đương với một chu kỳ thời tiết. Để thuận tiện cho việc quan sát và dự đoán thời tiết, phục vụ sản xuất nông nghiệp, họ chọn chu kỳ này làm một năm, với mỗi tuần trăng được coi là một tháng. Tuy nhiên, cứ sau 3 năm, lịch này lại bị chậm so với chu kỳ thời tiết khoảng một tháng, do đó cần bổ sung thêm một tháng nhuận. Những năm có tháng nhuận này được gọi là năm nhuận, giúp điều chỉnh sự chênh lệch và đảm bảo tính chính xác theo mùa.
Cơ sở thiên văn của hệ thống can chi
Người phương Đông cổ đại cũng thiết lập hai yếu tố quan trọng là can và chi, hay còn gọi đầy đủ là thiên can và địa chi, dựa trên quan sát thiên văn kỹ lưỡng. Thời xưa, họ chưa biết rằng các ngôi sao trên bầu trời đều là thiên thể giống mặt trời, chỉ có các hành tinh là chuyển động quanh mặt trời. Tuy vậy, họ nhận thấy có năm đốm sáng không đứng yên so với nền trời sao mà thay đổi vị trí mỗi ngày, được gọi là các hành tinh: sao Thủy, sao Kim, sao Hỏa, sao Mộc và sao Thổ, tạo thành ngũ hành. Sao Thiên Vương và sao Hải Vương không được nhìn thấy vì chỉ quan sát được qua kính thiên văn.
Khi theo dõi năm hành tinh này, người xưa nhận thấy mỗi hành tinh đều có một chu kỳ nhất định để trở về vị trí cũ so với nền trời sao:
- Sao Thủy: khoảng 0,25 năm
- Sao Kim: khoảng 0,6 năm
- Sao Hỏa: khoảng 2 năm
- Sao Mộc: khoảng 12 năm
- Sao Thổ: khoảng 30 năm
Giải thích vì sao 2026 là năm Bính Ngọ
Sao Hỏa cứ 2 năm lại về vị trí cũ, nên mỗi chu kỳ của nó được coi tương ứng với một hành trong ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), với mỗi hành có 2 năm, một năm mang tính dương và một năm mang tính âm. Tổng cộng, chu kỳ này kéo dài 10 năm, dẫn đến việc thiết lập 10 can tương ứng với âm và dương của mỗi hành. 10 can bao gồm: Giáp, Ất (Mộc); Bính, Đinh (Hỏa); Mậu, Kỷ (Thổ); Canh, Tân (Kim); Nhâm, Quý (Thủy).
Trong khi đó, sao Mộc mất khoảng 12 năm để trở về vị trí cũ, con số này trùng với số tuần trăng trung bình của một năm. Do đó, 12 chi được đặt ra, mỗi chi gắn với một năm theo chu kỳ này và một tháng trong năm. 12 chi gồm: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Mỗi năm âm lịch được đặt tên bằng sự kết hợp của một can và một chi.
Vì bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12 là 60, nên cứ sau 60 năm, chu kỳ này mới kết thúc, được gọi là lục thập hoa giáp. Con số 60 này cũng là bội số chung nhỏ nhất của 2, 12 và 30 (chu kỳ của các hành tinh), đánh dấu khoảng thời gian tương đối chính xác để tất cả năm hành tinh quay trở lại vị trí tương đối như cũ. Theo phân tích trên, nếu năm 2025 là Ất Tỵ, thì năm 2026 sẽ là năm Bính Ngọ, và phải đợi 60 năm sau mới lại thấy Tết Bính Ngọ.
