Trong những ngày sách, trên diễn đàn Quốc hội, các đại biểu đã thảo luận nhiều về văn hóa, trong đó có đề xuất quy định ngày Văn hóa Việt Nam. Theo đề xuất, ngày này người lao động được nghỉ làm và hưởng nguyên lương, đồng thời được miễn hoặc giảm phí dịch vụ tham quan tại các cơ sở văn hóa, thể thao công lập. Mục đích là khuyến khích nhân dân, đặc biệt là thanh niên và thiếu niên, tham gia các hoạt động văn hóa nhân các ngày lễ lớn của dân tộc và đất nước.
Tác dụng của sách qua câu chuyện của Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa
Tôi đọc được một bài báo kể về Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, và mối quan hệ của ông với sách. Trong bài báo, ông nói: "Không đọc sách, không có tôi ngày hôm nay, không có Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa". Một vị tướng lừng danh, từng trải qua nhiều trận mạc, vẫn dành thời gian đọc sách và thừa nhận rằng sách đã góp phần tạo nên con người ông. Đây là một ví dụ điển hình về tác dụng của việc đọc sách đối với con người.
Sách bán chạy trong bối cảnh khó khăn
Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân cho biết, đơn vị này đã in hai cuốn sách: "Người thầy" của cố Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh và "Mưa đỏ" của nhà văn, Đại tá Chu Lai (tác phẩm đã được Điện ảnh Quân đội dựng phim). "Mưa đỏ" đã phát hành 92.000 cuốn, còn "Người thầy" là hơn 30.000 cuốn. Đây là những con số đáng nể trong bối cảnh số lượng sách in đang sụt giảm hiện nay.
Nguyên nhân sụt giảm văn hóa đọc
Sụt giảm này có cả nguyên nhân chủ quan và khách quan. Về chủ quan, người Việt ngày càng thiếu thời gian, sống nhanh hơn và có nhiều hình thức giải trí hơn. Về khách quan, công nghệ đã xâm lấn, thậm chí tấn công vào đời sống con người. Các phương tiện nghe nhìn có mặt khắp nơi, từ phòng ngủ đến xe ô tô cá nhân. Sách cũng đã có sách nói, và giờ đây còn có cả AI, không chỉ đọc sách mà còn biến người bình thường thành "nhà văn" một cách nhanh chóng.
Thực trạng sách bán cân và sự xuống cấp
Tôi có một người bạn, thường gọi là "ma xó", hay ngồi ở vỉa hè Hà Nội mua sách từ các bà đồng nát. Thỉnh thoảng anh ấy đăng lên Facebook những cuốn sách được tặng, còn nguyên đai nguyên kiện, được bán theo cân. Những cuốn sách đó, người tặng và người được tặng phải như thế nào mới được anh ấy "ưu ái" chụp đăng? Chuyện sách bán cân, bán đại hạ giá, bán đồng hạng là phổ biến.
Ngày sách: Hình thức hay thực chất?
Năm nay, cũng như mọi năm, chúng ta vẫn rầm rộ tổ chức ngày sách. Nhiều nơi làm rất hiệu quả, nhưng vẫn còn một số nơi làm mang tính hình thức. Họ tổ chức lễ, mời học sinh và bộ đội (hai lực lượng dễ huy động) đến dự, nghe đọc các văn bản chuẩn bị sẵn, vài phát biểu chỉ đạo, tặng sách, rồi kết thúc. Cách làm này rập khuôn, không thiết thực và không đúng tinh thần của sách. Đọc sách là hoạt động cá nhân, nhưng nhiều bức ảnh chụp các cháu học sinh đọc sách trông như diễn, kiểu đọc sách từ những năm 50 của thế kỷ trước, nhiều cháu chụm đầu đọc chung một cuốn sách.
Nhà văn miệt mài viết và bán sách
Trong khi đó, các nhà văn vẫn miệt mài viết và xuất bản, rồi hì hục bán sách, thậm chí tặng sách. Tất nhiên, có nhiều loại sách, sách văn học chỉ chiếm một phần nhỏ, nên việc sách của một số nhà văn bị ế cũng không có gì lạ. Nhưng cũng phải nói thật, hiện nay không phải cuốn sách nào cũng được làm chỉn chu, cẩn thận. Nhiều cuốn sách rất ẩu, lỗi chính tả và ngữ pháp tràn lan, chưa nói đến nội dung. Các biên tập viên trẻ có vẻ không kỹ lưỡng như các tiền bối ngày xưa, nên người đọc, người mua sách phản ứng với sách thì cần lắng nghe một cách cầu thị, chứ không nên xù lông lên.
Giáo viên văn cũng ít đọc sách
Tình trạng ít đọc sách còn diễn ra ngay cả ở một số giáo viên văn. Tôi đã từng viết một bài báo về việc này và bị một giáo viên văn phản ứng. Nhưng tôi chơi với khá nhiều giáo viên văn, chính họ thừa nhận rằng họ không có thời gian đọc sách văn học.
Định hướng phát triển công nghiệp văn hóa và văn hóa đọc
Nước ta đang định hướng phát triển công nghiệp văn hóa, nhưng có vẻ mới chỉ hướng đến văn hóa giải trí như phim ảnh, sân khấu, mà chưa chú trọng tới sách và văn hóa đọc. Sách, nếu được đầu tư tốt, cũng có thể là một mảng kinh doanh khá hiệu quả. Trong tình trạng đọc sách và bán sách lâu nay, vẫn tồn tại nhiều nhà sách tư nhân làm ăn phát đạt như Nhã Nam, Liên Việt, Phương Nam, Thái Hà, Alpha, Đông A, First News. Các nhà sách này không phải nhà xuất bản và không được quyền xuất bản theo luật hiện hành, nhưng họ có bộ máy xuất bản chuyên nghiệp, thậm chí chuyên nghiệp hơn các nhà xuất bản chính danh. Để xuất bản, họ phải liên kết với một nhà xuất bản nhà nước. Có những nhà xuất bản nhà nước có doanh thu từ lệ phí xuất bản kiểu này nhiều hơn tự xuất bản. Mục đích của các nhà sách tư nhân là kinh doanh, và họ sống được, chứng tỏ chúng ta có thị trường sách, có nền kinh tế từ sách. Trong khi đó, một số nhà xuất bản chính danh lại lỗ lên lỗ xuống.
Cần một chiến dịch cụ thể và lâu dài
Từ việc đọc sách, ngày sách, chúng ta cần có một cái nhìn toàn thể, một cách tiếp cận khoa học và thực tế để đề ra những chính sách cụ thể cho ngành xuất bản sách và văn hóa đọc. Thời bao cấp, chúng ta có hệ thống các công ty phát hành sách, nhưng giờ hình như việc này đã giao hết cho tư nhân. Ở ngay Pleiku, trước là thành phố, giờ là phường, có mấy nhà sách tư nhân. Mới tuần trước, nhà sách Vạn Trí của một ông chủ trẻ ở trung tâm phường đã mở thêm nhà sách Vạn Trí 2 ở phường ngoại ô, cho thấy sách vẫn bán được. Tất nhiên, bên cạnh sách, người ta còn bán nhiều thứ khác, giống như vào rạp xem phim có kèm bỏng ngô và nước.
Cần một chiến dịch cụ thể và lâu dài, chứ không chỉ rầm rộ vào ngày sách, tháng sách rồi sau đó lại đìu hiu ngày thường.
* Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả.
