Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam 2024: Định hướng mới cho bảo tồn và phát triển
Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam đã diễn ra từ ngày 17 đến 19 tháng 4 tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, thuộc địa bàn Hà Nội. Sự kiện này không chỉ là dịp tôn vinh bản sắc văn hóa đa dạng của 54 dân tộc anh em, mà còn đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong công tác bảo tồn di sản và phát triển văn hóa dân tộc cho giai đoạn 2026 - 2030.
Chuyển đổi tư duy: Từ bảo tồn sang phát triển bền vững
Tại Hội nghị toàn quốc triển khai công tác văn hóa dân tộc, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức, các đại biểu đã thống nhất nhận định về sự chuyển biến căn bản trong tư duy. Thay vì cách tiếp cận bảo tồn đơn thuần và tĩnh tại, các chính sách hiện nay đang dần chuyển sang hướng bảo tồn trong phát triển, gắn kết chặt chẽ với du lịch và đặc biệt là sinh kế bền vững, nhằm nâng cao đời sống người dân.
Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy đã nhấn mạnh rằng, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội. Bà khẳng định, văn hóa các dân tộc thiểu số giữ vai trò trụ cột, vừa bảo tồn bản sắc, vừa tạo động lực cho sự phát triển bền vững. Trong khuôn khổ sự kiện, Thứ trưởng đã trao Bằng khen của Bộ trưởng cho các cá nhân có thành tích tiêu biểu trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tại địa phương.
Thực tiễn triển khai: Từ chủ trương đến đời sống
Giai đoạn 2021–2025 đã chứng kiến nhiều hoạt động phục hồi và phát huy di sản văn hóa phi vật thể được triển khai tại các tỉnh như Thái Nguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Hòa Bình và Tuyên Quang. Các loại hình di sản được tập trung bao gồm rối cạn Tày, hát Sọong Cô, Páo dung, nghề thêu Dao và dệt thổ cẩm. Không dừng lại ở việc phục dựng, các chương trình còn tổ chức truyền dạy trong cộng đồng, thu hút đông đảo người dân và học sinh tham gia, góp phần trao truyền giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.
Cùng với đó, nhiều mô hình văn hóa cộng đồng đã được hình thành và duy trì, chẳng hạn như câu lạc bộ hát then đàn tính, đội văn nghệ dân gian và đội múa truyền thống trong trường học. Các chương trình hỗ trợ trang phục, nhạc cụ và công cụ sản xuất, tạo điều kiện để người dân vừa thực hành di sản, vừa từng bước gắn với phát triển sinh kế. Điều này đã hình thành những hạt nhân văn hóa tại cơ sở, góp phần duy trì sinh hoạt văn hóa thường xuyên, nâng cao nhận thức và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
Nhân rộng mô hình: Bản đồ sinh kế từ di sản
Một trong những điểm nhấn được đánh giá cao tại hội nghị là việc đưa vào vận hành các mô hình bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch trong giai đoạn 2021–2025 tại nhiều địa phương. Đây được xem như một bản đồ thực tiễn, minh chứng cho khả năng chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển.
Ví dụ, nghệ thuật múa khèn của người Mông tại xã Bằng Thành, Bắc Kạn, đã được đưa vào trường phổ thông dân tộc nội trú, thu hút học sinh tham gia. Rối Tày Thẩm Rộc ở Thái Nguyên, từng đối mặt với nguy cơ mai một, đã được khôi phục và phát triển thành câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa trong cộng đồng. Tại các tỉnh Cao Bằng, Hòa Bình và Tuyên Quang, việc phục hồi nghề dệt và thêu trang phục truyền thống được triển khai đồng bộ, từ hỗ trợ khung dệt, nguyên liệu đến tổ chức truyền dạy, giúp người dân duy trì thực hành di sản và từng bước gắn với sinh kế.
Phương châm lấy cộng đồng làm trung tâm được nhấn mạnh, với nghệ nhân và người có uy tín giữ vai trò nòng cốt, giúp di sản từng bước trở thành nguồn lực phục vụ đời sống.
Văn hóa: Từ chi phí sang đầu tư dài hạn
Vai trò của văn hóa trong phát triển đã có sự thay đổi đáng kể. Văn hóa không còn được coi là lĩnh vực tiêu tiền, mà đang dần trở thành một khoản đầu tư dài hạn - đầu tư cho con người, cho bản sắc và cho sự phát triển bền vững.
Các định hướng cho giai đoạn 2026 - 2030 tiếp tục khẳng định rằng, văn hóa là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội. Việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch, dịch vụ và các ngành công nghiệp văn hóa sẽ được đẩy mạnh, nhằm tạo ra giá trị kinh tế cụ thể từ di sản.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn một số hạn chế như tính bền vững chưa cao, kết nối thị trường còn yếu, và nguồn nhân lực cơ sở thiếu và yếu đang trở thành điểm nghẽn. Điều này đòi hỏi các giải pháp đồng bộ trong giai đoạn tới, đặc biệt là tăng cường liên kết thị trường và nâng cao năng lực tại chỗ, để đảm bảo hiệu quả bền vững của các mô hình.
Trong khuôn khổ sự kiện, đoàn đại biểu gồm già làng, trưởng bản, nghệ nhân và người có uy tín tiêu biểu đại diện cho 54 dân tộc đã tham dự lễ báo công dâng Bác tại Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Hà Nội. Hoạt động này nằm trong chuỗi sự kiện chào mừng Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam 19.4, cùng với các tiết mục trình diễn dân gian tái hiện sinh hoạt lao động truyền thống và giao lưu cùng bà con Khmer, góp phần làm phong phú thêm không khí văn hóa đa sắc màu.
