Nông dân Phú Thọ giữ lửa tuồng cổ trong đêm diễn đầu Xuân tại đình làng
Đã thành thông lệ đẹp, cứ vào tối mùng 4 Tết hàng năm, sân đình xã Hoàng An, tỉnh Phú Thọ lại rộn rã tiếng trống chầu, báo hiệu mở màn cho buổi diễn đầu Xuân của Câu lạc bộ tuồng Hoàng Đan. Đêm diễn không chỉ là hoạt động văn hóa sôi nổi mà còn được xem như lời chúc thọ trang trọng gửi tới các bậc cao niên, cùng lời chúc an khang, may mắn dành cho toàn thể dân làng trong năm mới.
Chuẩn bị công phu từ những nông dân đam mê
Từ đầu giờ chiều, các thành viên của câu lạc bộ đã có mặt đông đủ tại đình làng để chuẩn bị cho buổi diễn. Hậu trường giản dị với vài tấm gương nhỏ và bộ đồ nghề trang điểm, nhưng không khí lại hết sức khẩn trương. Người thì chỉnh dây nhị, người thử lại tiếng trống, kẻ lại cẩn thận chỉnh từng nếp áo cho thật chỉn chu.
Theo bà Phan Thị Lương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tuồng Hoàng Đan, trang điểm tuồng là một công đoạn đặc biệt quan trọng, khác biệt so với nhiều loại hình nghệ thuật khác. Trang điểm trong tuồng phải đậm, rõ nét và thể hiện được tính cách nhân vật một cách sinh động. Nhân vật trung nghĩa, gian thần hay võ tướng đều được khắc họa rõ ràng qua những gam màu đỏ, trắng, đen đặc trưng.
Bà Lương cho biết thêm, Câu lạc bộ tuồng Hoàng Đan hiện có 20 thành viên, phần lớn là những nông dân chân lấm tay bùn nhưng chung một niềm đam mê mãnh liệt với nghệ thuật tuồng cổ. Ban ngày, họ ra đồng chăm sóc ruộng vườn, tối đến lại cặm cụi học làn điệu, luyện từng câu hát, nhịp phách một cách tỉ mỉ.
“Có người học hát ngay trên ruộng, lúc nghỉ tay lại ngân nga vài câu tuồng. Có người vừa trông cháu vừa tập lời. Cuối tuần, các thành viên lại tụ họp tại nhà bà Nguyễn Thị Liên, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ để cùng nhau tập diễn, chỉnh sửa từng động tác, từng ánh mắt cho thật hoàn hảo”, bà Lương chia sẻ một cách đầy tự hào.
Truyền lửa cho thế hệ kế cận
Không chỉ duy trì nền nếp sinh hoạt đều đặn, Câu lạc bộ tuồng Hoàng Đan còn xác định việc truyền lửa đam mê cho thế hệ kế cận là nhiệm vụ lâu dài và ý nghĩa. Trong mỗi buổi tập, bên cạnh các thành viên lớn tuổi luôn có sự xuất hiện của nhiều em nhỏ yêu thích tuồng cổ.
Việc truyền dạy không chỉ diễn ra trong không gian tập luyện mà còn mở rộng ra các buổi biểu diễn. Mỗi khi câu lạc bộ biểu diễn tại đình làng hay tham gia giao lưu văn nghệ, các em nhỏ đều được cùng đi để làm quen với sân khấu. Từ phụ giúp chuẩn bị trang phục, quan sát cách hóa trang đến đứng sau cánh gà theo dõi từng lớp diễn, các em từng bước “thấm nghề”, hiểu sâu hơn giá trị của loại hình nghệ thuật truyền thống quý báu này.
Em Lê Thành Đăng, 15 tuổi, là một trong những học viên nhí tích cực của câu lạc bộ. Lớn lên trong gia đình có ông bà yêu tuồng, Đăng sớm quen thuộc với những làn điệu cổ. “Em đặc biệt thích tiếng trống tuồng. Mỗi lần nghe trống vang lên, em thấy rộn ràng, như được thúc giục phải cố gắng tập luyện nhiều hơn. Em mong sau này được đứng trên sân khấu biểu diễn như các ông, các bà”, Đăng chia sẻ với niềm hy vọng rạng rỡ. Đăng còn thường xuyên theo các thành viên đến sân đình trong những đêm diễn đầu xuân để quan sát, học hỏi cách lấy hơi, giữ nhịp đến từng động tác múa tinh tế.
Cơ duyên từ những nghệ sĩ chuyên nghiệp
Tranh thủ khi chưa đến giờ mở màn, bà Nguyễn Thị Liên vừa nhẩm lại vài câu tuồng, vừa chia sẻ với phóng viên về cơ duyên nghệ thuật tuồng bén rễ nơi vùng quê Hoàng An. Theo bà Liên, năm 1964, Đoàn Tuồng Bắc Trung ương, nay là Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam, về sơ tán tại địa phương.
Trong thời kỳ chiến tranh gian khó, các nghệ sĩ chuyên nghiệp đã kết nghĩa với đội văn nghệ xã, trực tiếp truyền dạy từng làn điệu, bộ pháp, cách hóa trang và biểu diễn chi tiết. Khi ấy, bà là một trong những thành viên trẻ đầu tiên tham gia học hát, được các nghệ sĩ cầm tay chỉ nhịp, sửa từng câu luyến láy, uốn nắn từng động tác một cách tận tình.
Đến nay, nhiều vở tuồng cổ vẫn được các nghệ sĩ không chuyên của Câu lạc bộ tuồng Hoàng Đan dàn dựng công phu, biểu diễn trong các dịp lễ, Tết của địa phương. Không chỉ phục vụ bà con trong xã, câu lạc bộ còn tham gia biểu diễn tại Lễ hội Đền Hùng, Khu di tích danh thắng Tây Thiên và nhiều chương trình giao lưu văn nghệ trong và ngoài tỉnh, góp phần quảng bá văn hóa truyền thống.
Đêm diễn gắn kết cộng đồng
Giữa không gian linh thiêng của đình làng, đúng 19 giờ, tiếng trống chầu vang lên dồn dập, mở màn là vở tuồng Đào Tam Xuân đề cờ. Người dân xã Hoàng An tạm gác câu chuyện đầu năm, cùng nhau ra đình thưởng thức tuồng cổ trong không khí ấm cúng.
Tiếng nhị réo rắt hòa cùng tiếng phách gõ nhịp khoan thai, trầm tĩnh, giữ cho câu hát vừa chặt chẽ, vừa bay bổng. Tất cả quyện lại, tạo nên một “bản giao hưởng Xuân” đậm màu sắc truyền thống, làm say lòng người xem.
Nhiều người con xa quê trở về ăn Tết không giấu được xúc động khi nghe lại tiếng trống, câu hát thân quen. Chị Nguyễn Thị Thúy, một người con của làng đi làm ăn xa về đón Tết, bày tỏ: “Đi làm xa quanh năm, Tết mới có dịp về quê. Nghe tiếng trống tuồng vang lên ở sân đình, tôi thấy như tuổi thơ ùa về. Không khí này ở nơi khác khó mà có được. Xem tuồng đầu năm với tôi vừa là thói quen, vừa là cách để cảm nhận rõ nhất mình vẫn thuộc về quê hương”.
Tuồng cổ đang trở thành nhịp cầu gắn kết giữa quá khứ và hiện tại một cách bền chặt. Dưới ánh đèn vàng ấm áp, sân đình trở thành điểm gặp gỡ của ký ức và hiện tại. Người con đi xa, các cụ cao niên và cả lớp trẻ lần đầu xem tích cổ cùng ngồi bên nhau, chăm chú theo dõi từng lớp diễn. Tiếng trống, câu hát, nhịp phách như sợi dây vô hình gắn kết các thế hệ, khiến đêm diễn không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần, mà còn mang ý nghĩa như một nghi thức đầu năm thiêng liêng, đầy tình người.
