Vị quan triều Nguyễn nào sau chuyến đi châu Âu đã cho xuất bản nhiều sách khoa học phương Tây? Đó là ông Phạm Phú Thứ (1821-1882), quê ở làng Đông Bàn, nay thuộc xã Điện Trung, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc TP Đà Nẵng). Ông là đại thần triều Nguyễn dưới thời vua Thiệu Trị và Tự Đức, đồng thời là một trong ba thành viên chủ chốt của phái bộ do Phan Thanh Giản dẫn đầu sang châu Âu năm 1863. Sau chuyến đi sứ sang Pháp và Tây Ban Nha, ông nhận thấy vai trò của khoa học, kỹ thuật và thương mại đối với sự phát triển đất nước. Khi giữ chức Tổng đốc Hải Yên kiêm Tổng lý thương chánh đại thần, ông cho khôi phục Hải Học Đường và xuất bản nhiều sách giới thiệu tri thức khoa học, kỹ thuật phương Tây.
Những đề xuất canh tân trước chuyến đi sứ
Từ trước khi đi sứ sang phương Tây, ông đã đề xuất điều gì với triều đình? Trước cả chuyến đi châu Âu, nhà canh tân Phạm Phú Thứ đã bộc lộ tư duy đổi mới. Ông kiến nghị triều đình tổ chức đóng tàu vận tải phục vụ giao thương trong nước. Một chiếc tàu đồng mang tên Thụy Nhạc sau đó được hoàn thành, cho thấy sự quan tâm của ông đối với ứng dụng kỹ thuật vào phát triển kinh tế.
Tác phẩm ghi chép về phương Tây
Cuốn nhật ký ghi chép lại những điều "tai nghe mắt thấy" về chính trị, phong tục của người phương Tây trong chuyến đi sứ của ông có tên là gì? Theo trang thông tin của Bảo tàng lịch sử Quốc gia, những quan sát về chính trị, phong tục phương Tây đã được ông ghi chép cẩn thận trong cuốn "Tây hành nhật ký" (Nhật ký đi sứ phương Tây), một nguồn sử liệu đồ sộ và quý giá.
Phổ biến kiến thức khoa học tự nhiên
Cuốn sách nào dưới đây được ông cho xuất bản nhằm phổ biến kiến thức khoa học tự nhiên phương Tây? Năm 1874, khi giữ chức Tổng đốc Hải Yên kiêm Tổng lý thương chánh Đại thần, Tổng đốc Phạm Phú Thứ không chỉ tập trung cứu đói, khôi phục sản xuất và phát triển kinh tế địa phương mà còn đặc biệt quan tâm đến việc truyền bá tri thức khoa học, kỹ thuật phương Tây. Ông cho khôi phục nhà in Hải Học Đường và xuất bản nhiều sách dịch từ phương Tây, trong đó Bác Vật tân biên là cuốn sách giới thiệu kiến thức khoa học tự nhiên. Ngoài ra còn có Khai Môi yếu pháp (kỹ thuật khai mỏ), Hàng hải kim châm (kỹ thuật hàng hải) và Vạn quốc công pháp (công pháp quốc tế). Đây được xem là một trong những nỗ lực tiêu biểu của ông nhằm phổ biến tri thức khoa học, góp phần thúc đẩy tư tưởng canh tân ở Việt Nam nửa sau thế kỷ 19.
Số phận các đề xuất canh tân
Những đề xuất canh tân của ông và nhiều nhà cải cách Việt Nam thế kỷ 19 được triều đình đón nhận như thế nào? Trong bối cảnh đất nước đứng trước nguy cơ xâm lược của thực dân Pháp, nhà canh tân Phạm Phú Thứ cùng nhiều nhân vật như các ông Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Lộ Trạch và Bùi Viện đã đề xuất nhiều cải cách về kinh tế, quân sự, ngoại giao và khoa học kỹ thuật. Tuy nhiên, phần lớn các đề xuất này không được thực hiện đầy đủ, thậm chí nhiều ý tưởng tiến bộ còn bị triều đình bỏ qua. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến công cuộc canh tân đất nước không đạt được kết quả như mong muốn.
Nhận xét của vua Tự Đức
Vua Tự Đức từng nhận xét gì về tính cách của ông? Theo nhiều tư liệu lịch sử, vua Tự Đức đánh giá đại thần Phạm Phú Thứ là người ngay thẳng, dám nói thẳng. Dù từng nhiều lần bị giáng chức vì tính cách cương trực, ông vẫn kiên trì bảo vệ quan điểm của mình. Khi qua đời năm 1882, ông được triều đình truy phục hàm Nhất phẩm để ghi nhận những đóng góp cho đất nước.
