Giỗ và vai trò của gia phả trong đời sống người Việt
Trong văn hóa người Việt, ngày giỗ là dịp để tưởng nhớ tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã khuất. Mỗi gia đình đều có một cuốn gia phả, ghi chép tính danh, ngày sinh, ngày tử và con cái của mỗi người. Cuốn gia phả giúp người gia trưởng biết sự liên hệ giữa mình và người hưởng giỗ để khấn vái trong khi cúng. Ở nhà quê, gia phả được giữ gìn rất cẩn thận; mọi biến cố sinh tử đều được ghi thêm vào. Ngoài tính danh, ngày sinh tử, gia phả còn ghi tên các cụ sinh ra vị đó, tên hiệu, tên tục, tên hèm, chức tước, cùng các con và sự nghiệp của họ. Nhiều gia đình còn ghi cả sinh quán, trú quán, nguyên quán và sở thích lúc sinh thời của mỗi người.
Hậu điền và kỵ điền: Ruộng cúng giỗ trong làng xã
Liên quan đến giỗ, không thể không nhắc đến hậu điền và kỵ điền. Theo tác giả Toan Ánh trong bộ sách "Nếp cũ" (NXB Trẻ), hậu điền là ruộng hậu, nguyên là của tư một người không có con cái, đem ruộng đó cúng cho họ hoặc cho làng để làm việc chung như xây nhà thờ, đình chùa. Khi người hiến ruộng chết, họ hoặc làng sẽ cúng giỗ người này. Kỵ điền là ruộng tư giao cho làng để cúng giỗ. Những người không có con trai, con gái mua ruộng cúng vào họ hoặc làng để họ hoặc làng làm giỗ cho cha mẹ mình. Trong "Học luật lệ An Nam", Thân Trọng Huề viết: “Kỵ điền là ruộng tư giao cho làng để kỵ giỗ cho mình hay là kỵ giỗ cho ông bà cha mẹ mình”.
Của hương hỏa: Tài sản dành cho việc thờ cúng
Của hương hỏa là của cải gia tiên để lại, lấy hoa lợi dùng trong việc thờ phụng và cúng giỗ. Không có con cháu nào có quyền phát mại của hương hỏa, và trong trường hợp bị tịch biên, của hương hỏa cũng được trừ lại.
Ngày giỗ của người mất tích
Nhiều người vì sinh kế hoặc lý do khác bỏ nhà ra đi không trở về, không tin tức. Có người bị giặc bắt, đi trận bỏ mạng. Gia đình coi như mất tích tức là chết. Tuy không làm ma, không để tang, nhưng hàng năm thường cúng giỗ, nhưng phải đợi thời gian rất lâu (mười, mười lăm năm) hoặc phong thanh được tin đã chết. Ngày chết không ai biết, nên gia đình lấy ngày họ ra đi để cúng giỗ. Nhiều nhà xin nhà chùa cầu kinh siêu độ cho vong hồn người mất tích. Có trường hợp người ra đi lâu ngày trở về, từ năm sau ngày giỗ không còn nữa. Việc cúng giỗ người mất tích chứng tỏ sự nhớ thương lưu luyến của gia đình.
Hài nhi yểu vong và ngày giỗ
Những hài nhi yểu vong chết dưới tuổi hiểu biết (lấy tuổi lên ba làm mốc) thường không được cúng giỗ. Người ta tin rằng đó là những đứa trẻ “lộn kiếp”, sẽ đi đầu thai ngay, hoặc là tiền oan nghiệp chướng của cha mẹ. Đối với trẻ sinh ra ít lâu mới chết, người ta cho rằng cha mẹ kiếp trước có nợ chúng, nên kiếp này chúng đầu thai đòi nợ rồi đi. Nợ hết là chết, nên cúng giỗ không cần. Tuy nhiên, nhiều gia đình hiếm muộn thương con, dù chết yểu dưới tuổi hiểu biết, tới ngày giỗ họ vẫn cúng để chúng khỏi trở thành cô hồn, ma đói, ma khát.
