Mỗi dịp hè, khi cánh cổng trường học tạm khép lại cũng là lúc những sân chơi mới dành cho trẻ em được mở ra. Nhiều dự án sách miễn phí dành cho trẻ em góp phần làm mới văn hóa đọc.
“Đánh thức” sự chủ động của bạn đọc nhí
Nghỉ hè, trẻ em có thêm quỹ thời gian rảnh rỗi đáng kể, nhu cầu tham gia các hoạt động trải nghiệm tăng. Sự thay đổi này phần lớn bắt nguồn từ việc phụ huynh ngày càng nhận thức rõ tác hại của việc để con trẻ đắm chìm trong thế giới mạng và thiết bị điện tử, từ đó hướng tới những giá trị tích cực từ hoạt động trải nghiệm. Dù vậy, trong hệ sinh thái đa dạng các lớp học kỹ năng, văn hóa đọc vẫn đang đối diện với cuộc cạnh tranh đầy thách thức.
Quan sát từ thực tế triển khai Dự án Sách Nhà Mình, chị Lê Thùy Dương - Chủ nhiệm dự án - nhìn nhận khách quan về vị thế của văn hóa đọc hiện nay. Chị cho biết: “Nhu cầu đọc cũng nhích dần, nhưng vẫn chậm so với các loại hình khác: đàn, hát, nhảy, múa, dẫn chương trình (MC), camping… và chưa thực sự sâu, đôi khi bị hình thức, bởi nhu cầu không thực sự đến từ trẻ nhỏ”.
Hiện trạng này phản ánh thói quen phổ biến: nhiều học sinh được phụ huynh đăng ký tham gia câu lạc bộ đọc sách trong dịp hè nhằm lấp đầy khoảng thời gian trống, với quan điểm “thêm được chút gì thì thêm”. Hệ quả là hành vi đọc không diễn ra chủ động và thường xuyên. Sự xao nhãng này được những người làm giáo dục nhìn nhận như một hiện thực khách quan của đời sống hiện đại.
Dù vậy, những người làm công tác khuyến đọc lấy đó làm động lực để thay đổi phương thức tiếp cận. Chị Lê Thùy Dương nhấn mạnh: “Chúng ta cần nỗ lực hơn để đọc sách, tổ chức các hoạt động chơi với sách, kéo các em vào thế giới ngôn từ. Đó thực sự là điều chúng ta cần làm, liên tục và bằng những nỗ lực lớn nhất”.
Hướng tới giá trị tương tác và bản sắc
Nhằm tạo sức hút và đưa văn hóa đọc đến gần hơn với trẻ em đô thị, các dự án khuyến đọc miễn phí như Sách Nhà Mình đã mạnh dạn vượt qua khuôn khổ truyền thống, chuyển hướng sang mô hình tương tác cao và linh hoạt về địa điểm. Điểm sáng tạo lớn nhất là phá vỡ giới hạn về không gian tổ chức.
Chủ nhiệm dự án phân tích: “Điểm khác biệt lớn nhất của Sách Nhà Mình so với các không gian đọc khác là thường tổ chức ở quy mô lớn (trường học) hoặc không gian mở (phố sách, bảo tàng, không gian lưu niệm…), có sự tham gia đồng thời của các bạn nhỏ cùng thầy cô hoặc bố mẹ hoặc cả hai”.
Đóng vai trò trung tâm trong những không gian mở này là những người dẫn chương trình - vừa có kỹ năng hoạt náo, vừa là người đọc sâu, hiểu kỹ và có vốn kiến thức nền tốt. Sự nhạy bén của MC cho phép kịch bản được điều chỉnh liên tục, tạo không gian mở nơi mọi người cùng tham gia kiến tạo nội dung. Nhờ tiêu chí “gợi mở và phát triển nội dung chính cùng nhau”, nhiều chi tiết ngoài kịch bản xuất hiện tự nhiên.
Thí dụ, trong chương trình “Tôi kể em nghe chuyện Trường Sa” tại trường Tiểu học Lê Hồng Phong (Hà Đông), các em học sinh háo hức đặt câu hỏi ngây ngô nhưng chân thực cho nhà văn Nguyễn Xuân Thủy: “Chú ơi, nước ngọt có ngọt không?”. Hay khi lật giở một cuốn sách về Huế, một bạn nhỏ bất chợt hỏi “Giáo sư Trần Văn Khê là ai?”.
Đối với những chương trình chuyên môn hơn như bộ sách “Ngàn năm sử Việt” hay hoạt động “Tua nhanh danh tác”, ban tổ chức sẵn sàng để mở tác phẩm, lắng nghe người chơi tự do thể hiện, sau đó mới gợi mở và nắn chỉnh sai lệch. Hơn thế nữa, các dự án còn khéo léo đan cài trang sách với trải nghiệm văn hóa và di sản truyền thống, đáp ứng nhu cầu kết hợp của gia đình: vận động, gia tăng hiểu biết và lưu giữ kỷ niệm.
Chị Lê Thùy Dương nhận định: “Việc đưa các bạn đến không gian văn hóa như nhà lưu niệm, bảo tàng, địa danh, hoặc gặp gỡ tác giả, thực sự là cách khiến các bạn cảm thấy gần hơn với tác phẩm, từ đó thúc đẩy sự tò mò khám phá từ những liên tưởng, câu hỏi được gợi mở trong hành trình”.
Xây dựng điểm tựa bền vững
Không khí sôi nổi của những sự kiện bề nổi chưa đủ để hình thành thói quen bền vững. Văn hóa đọc cần bám rễ vào hệ sinh thái giáo dục có tính kết nối sâu sắc. Những mô hình như Sách Nhà Mình cho thấy sự kết nối hiệu quả giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Sự thay đổi tích cực đã được ghi nhận qua câu chuyện đồng hành suốt 3 năm cùng Trường Tiểu học Nguyễn Du (Hà Đông). Tại đây, dự án tổ chức Ngày hội đọc sách với nhiều góc chơi sáng tạo như “Lướt cùng Tí địa lí”, “Giải mã trục lịch sử”, “Khéo khôn với tiền”, đồng thời đi sâu vào tọa đàm, chuyển giao kỹ năng cho giáo viên và kết nối nhà xuất bản để khen thưởng học sinh. Nhờ đó, phong trào đọc diễn ra sôi nổi quanh năm, học sinh dần mạnh dạn, chủ động tìm đọc và đặt ra những câu hỏi chất lượng.
Để đạt được sự chuyển hóa thực chất, kinh nghiệm thực tiễn chỉ ra rằng bắt buộc phải có sự chung tay đồng bộ của nhà trường, gia đình, nhà xuất bản, trong đó dự án đóng vai trò điều phối chung.
Để văn hóa đọc không rơi vào “nhiệm vụ” nặng nề, thái độ của người lớn đóng vai trò then chốt. Chị Thùy Dương đưa ra giải pháp: “Bố mẹ, thầy cô hãy thực sự tham gia vào hành trình đọc và chơi cùng con, không phó mặc cho trẻ với việc đọc, khi đó đọc sách mới trở thành niềm vui”. Khi phụ huynh hào hứng chia sẻ đoạn văn hay, giáo viên lồng ghép kiến thức từ sách vào bài giảng, trẻ em sẽ có động lực khám phá và khát khao “khoe” những điều mình học được.
Trả lời câu hỏi về lời khuyên cho phụ huynh, chủ nhiệm dự án nhấn mạnh: “Đọc sách luôn là nền tảng của mọi hoạt động, mọi phát triển”. Một thực tế cụ thể: học làm MC, kỹ thuật phát âm chỉ là phần ngọn, trong khi đọc đa dạng thể loại sách để trang bị kiến thức nền, thấu hiểu bối cảnh và ứng phó tình huống mới là gốc rễ.
Phía hệ sinh thái khuyến đọc đang ngày một lan tỏa là sự cống hiến thầm lặng của đội ngũ sáng lập và cộng sự. Nhiều dự án phi lợi nhuận vận hành từ đam mê và mong muốn thay đổi nhận thức cộng đồng. Với công việc ổn định khác để bảo đảm cuộc sống, các cá nhân, đơn vị đam mê văn hóa đọc tận dụng thế mạnh chuyên môn và sự ủng hộ từ giới chuyên môn để duy trì dự án với chất lượng ngày càng chuyên sâu. Tinh thần nhiệt huyết kết hợp cùng mô hình linh hoạt tại trường học và không gian văn hóa đang lặng lẽ kiến tạo thế hệ bạn đọc và người viết nhỏ tuổi chủ động, giàu hiểu biết, gắn kết với cội nguồn tri thức.
