Thói quen thay đũa, thớt trước Tết: Phong tục giữ lộc và góc nhìn khoa học
Những ngày giáp Tết Nguyên đán, khi công việc lau dọn nhà cửa bước vào giai đoạn tất bật nhất, nhiều gia đình Việt Nam vẫn duy trì một thói quen khá lặng lẽ: thay mới những vật dụng quen thuộc trong gian bếp. Điều đáng chú ý là việc này không hoàn toàn xuất phát từ nhu cầu vệ sinh hay thẩm mỹ thông thường, mà còn gắn liền với quan niệm dân gian sâu sắc về việc "giữ lộc", tránh mang theo năng lượng cũ kỹ sang năm mới. Trong số các vật dụng thường được thay trước Tết, đũa và thớt là hai món được nhắc đến nhiều nhất, mỗi loại mang ý nghĩa biểu tượng riêng biệt.
Đũa cũ: Vật nhỏ nhưng mang ý nghĩa sum vầy, gắn kết
Trong văn hóa Á Đông, đôi đũa không chỉ đơn thuần là dụng cụ ăn uống hàng ngày mà còn tượng trưng cho sự song hành, gắn bó và hòa thuận trong gia đình. Người xưa quan niệm rằng đũa bị cong, sứt mẻ hay lệch đôi có thể mang ý nghĩa chia lìa, thiếu đồng thuận giữa các thành viên. Chính vì vậy, trước thềm Tết, nhiều gia đình thường âm thầm thay bộ đũa mới, đặc biệt là khi đũa đã sử dụng lâu năm, bị xước hoặc đổi màu. Theo quan niệm dân gian, đôi đũa mới tượng trưng cho sự khởi đầu trọn vẹn, giúp gia đình giữ được sự hòa hợp và đủ đầy trong năm mới sắp đến.
Ngày nay, không ít người trẻ xem việc thay đũa chỉ là thói quen vệ sinh đơn thuần. Tuy nhiên, với thế hệ đi trước, đây còn là cách "làm mới khí vận" cho mâm cơm sum họp đầu năm – nơi được xem là trung tâm kết nối tình cảm gia đình, nơi mọi người quây quần bên nhau sau một năm dài. Sự chăm chút này phản ánh mong muốn duy trì sự ấm cúng và bền vững trong các mối quan hệ thân thiết.
Thớt bếp: Nơi được xem là "gốc rễ" của sinh khí trong gian bếp
Nếu đũa tượng trưng cho sự gắn kết thì thớt lại được nhiều người xem là vật giữ sinh khí của căn bếp. Thớt là nơi bắt đầu của mọi bữa ăn, nơi thực phẩm được sơ chế, chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi trở thành món ăn hoàn chỉnh dâng lên bàn. Theo quan niệm dân gian, thớt sử dụng lâu ngày, đặc biệt khi đã nứt, mốc hoặc bám mùi khó chịu, không chỉ mất vệ sinh mà còn bị xem là dấu hiệu của sự tích tụ năng lượng cũ, thiếu hanh thông và may mắn.
Người xưa tin rằng gian bếp là nơi nuôi dưỡng tài khí gia đình, nên các vật dụng gốc như thớt nếu xuống cấp sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến sự đủ đầy, thuận lợi trong năm mới. Vì vậy, nhiều gia đình thường thay thớt mới vào dịp cuối năm như một cách tượng trưng cho việc thay mới nền tảng, đón nguồn sinh khí tươi mới, mang lại sự thịnh vượng và sức khỏe cho cả nhà.
Không chỉ là phong tục, còn là góc nhìn khoa học
Bên cạnh yếu tố tâm linh và văn hóa, thói quen thay mới đũa, thớt trước Tết cũng được các chuyên gia vệ sinh an toàn thực phẩm khuyến khích dưới góc độ khoa học. Đũa làm từ gỗ hoặc tre sử dụng lâu ngày dễ bị nứt, tạo ra các khe hở nhỏ tích tụ vi khuẩn và chất bẩn. Thớt cũ, đặc biệt là thớt gỗ, khi có vết cắt sâu hoặc bị ẩm mốc có thể trở thành môi trường thuận lợi cho vi sinh vật gây hại phát triển, ảnh hưởng đến sức khỏe người dùng.
Do đó, việc thay mới hoặc kiểm tra, vệ sinh kỹ lưỡng các vật dụng này trước dịp Tết – thời điểm gia đình nấu nướng nhiều và chuẩn bị các bữa ăn thịnh soạn – không chỉ là phong tục mà còn góp phần đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình trong những ngày lễ quan trọng.
Điều quan trọng không nằm ở giá trị vật dụng
Theo các chuyên gia văn hóa dân gian, điều cốt lõi của phong tục này không nằm ở việc thay đồ đắt tiền hay chạy theo hình thức bề ngoài. Người xưa chủ yếu nhấn mạnh sự chỉn chu, tinh tươm và thái độ trân trọng gian bếp, nơi được xem là giữ lửa hạnh phúc và ấm no cho gia đình. Một bộ đũa mới hay chiếc thớt sạch sẽ không chỉ là vật dụng nấu nướng thông thường mà còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc: bỏ lại những điều cũ kỹ, lỗi thời, đón chờ sự khởi đầu hanh thông, thuận hòa và đầy hy vọng.
Tết Nguyên đán vốn là thời điểm chuyển giao giữa cũ và mới, giữa năm cũ đã qua và năm mới sắp đến. Bên cạnh việc dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, chuẩn bị mâm cỗ tươm tất, nhiều gia đình Việt vẫn giữ thói quen chăm chút từng chi tiết nhỏ trong gian bếp. Dù nhìn dưới góc độ phong tục truyền thống hay khoa học hiện đại, việc thay mới những vật dụng quen thuộc trước Tết cũng là cách để mỗi gia đình gửi gắm mong ước về một năm đủ đầy, ấm cúng, khỏe mạnh và trọn vẹn hơn, tạo nên nét đẹp văn hóa độc đáo trong dịp lễ cổ truyền này.
