Tháp nước 140 năm tuổi: Chứng nhân lịch sử của hệ thống cấp nước Sài Gòn
Ngay giữa trung tâm sầm uất của Thành phố Hồ Chí Minh, một tháp nước (thủy đài) hơn 140 năm tuổi vẫn đứng vững, âm thầm kể câu chuyện về những ngày đầu hình thành đô thị. Công trình này từng đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nước sinh hoạt cho cư dân Sài Gòn, là một phần không thể thiếu của hệ thống cấp nước đầu tiên do người Pháp xây dựng vào cuối thế kỷ 19. Dù đã ngừng hoạt động từ lâu, tháp nước vẫn được gìn giữ như một dấu tích hiếm hoi của hạ tầng đô thị xưa, mang đậm giá trị kiến trúc và lịch sử.
Hệ thống cấp nước đầu tiên: Khởi nguồn từ thế kỷ 19
Theo thông tin từ Tổng công ty cấp nước Sài Gòn (SAWACO), năm 1862, người Pháp đã phê duyệt dự án thiết kế đầu tiên về cấp nước cho thành phố. Đến năm 1880, hệ thống cung cấp và phân phối nước đầu tiên ở Sài Gòn chính thức đi vào hoạt động. Hệ thống này, mang tên Thévenet – theo tên viên kỹ sư cầu đường, Giám đốc Sở Công chính thời bấy giờ – được xây dựng tại vị trí Hồ Con Rùa ngày nay, có khả năng cung cấp từ 1.000 đến 1.500 m3 nước mỗi ngày cho cư dân.
Trong những năm tiếp theo, chính quyền Pháp đã mở rộng hệ thống bằng cách xây dựng một loạt captage (cụm giếng cạn). Năm 1884, hai cụm giếng cạn quan trọng là Blancsubé và Mac Mahon được xây dựng, đặt theo tên của những nhân vật có ảnh hưởng lớn tại Pháp lúc đó: Mac Mahon là Tổng thống Pháp từ 1873-1879, còn Blancsubé từng là thị trưởng Sài Gòn. Đến năm 1896, nhà máy bơm Duy Tân ra đời, và năm 1898, cụm captage Chợ Lớn, Tân Hưng được xây dựng để phục vụ khu vực Chợ Lớn.
Captage là cụm gồm nhiều giếng cạn, mỗi giếng có đường kính từ 1,6 đến 2,2 mét, sâu từ 13 đến 22 mét. Vách giếng ban đầu xây bằng gạch, sau này được thay thế bằng bê tông cốt thép. Các giếng thường được bố trí theo hình tròn, dẫn nước về giếng trung tâm. Từ đây, nước được xử lý, khử trùng rồi bơm vào các hồ chứa, thủy đài hoặc đường ống phân phối đến người dân.
Tháp nước cổ nhất: Kiến trúc độc đáo và hành trình lịch sử
Tại khu vực Hồ Con Rùa trước đây, hai tháp nước đã được xây dựng. Một tháp xây năm 1878 và bị phá bỏ vào năm 1921, trong khi tháp còn lại, xây dựng năm 1886, vẫn tồn tại đến ngày nay trong khuôn viên SAWACO. Công trình này được công nhận là di tích kiến trúc của TP.HCM, đánh dấu thời kỳ đầu của ngành cấp nước thành phố.
Tháp nước được thiết kế theo hình oval, cao khoảng 25 mét với đường kính 10 mét, gồm ba tầng. Phần tường ngoài dày từ 1,6 đến 2 mét, đảm nhiệm chức năng chịu lực cho hai bể nước khổng lồ bên trong. Nền móng được xây bằng đá hoa cương bền chắc, trong khi cửa chính cao hơn 2 mét và các cửa sổ, lỗ thông gió đều được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Trên mái tầng hai là bồn nước hình tròn bằng thép không gỉ, có sức chứa từ 1.000 đến 1.500 m3.
Khi còn hoạt động, thủy đài đóng vai trò điều tiết và cung cấp nước cho người dân Sài Gòn – Gia Định – Chợ Lớn. Công trình từng tạm ngừng hoạt động vào những năm 1930-1940, sau đó được sử dụng như hệ thống cấp nước dự phòng. Đến năm 1965, tháp nước chính thức ngừng hoạt động hoàn toàn, nhưng vẫn được bảo tồn như một di sản quý giá.
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Ngày 28 tháng 3 năm 2014, Ủy ban nhân dân TP.HCM đã ra quyết định công nhận tháp nước là di tích lịch sử văn hóa – kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố. Hiện nay, bên trong tháp nước được cải tạo thành phòng truyền thống của SAWACO, với khu trưng bày gần 250 hiện vật được chia thành 6 chủ đề chính:
- Giới thiệu về phòng truyền thống ngành cấp nước TP.HCM
- Lịch sử hình thành tổng công ty
- Các giai đoạn phát triển từ 1880 đến 2016
- Định hướng phát triển tương lai
Mỗi hiện vật, mỗi bức ảnh tại đây đều kể lại câu chuyện sinh động về sự đóng góp của các thế hệ cán bộ, công nhân viên trong ngành cấp nước. Không gian này không chỉ là lời tri ân đến những người đi trước, mà còn là minh chứng cho sự phát triển vững chắc của hệ thống cấp nước TP.HCM ngày nay.
Tháp nước 140 năm tuổi không chỉ là một công trình kiến trúc cổ, mà còn là biểu tượng của sự kiên cường và sáng tạo trong lịch sử đô thị Sài Gòn. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích này góp phần lưu giữ ký ức về một giai đoạn quan trọng, đặt nền móng cho sự phát triển hiện đại của thành phố.
