Mỗi dịp lễ hội ở phường Tân Lập, tỉnh Đắk Lắk, tiếng chiêng Mường lại vang lên rộn rã, không chỉ tạo không khí tưng bừng mà còn gợi nhớ quê hương. Âm thanh ấy là sợi dây kết nối các thế hệ người Mường trên vùng đất cao nguyên.
Tiếng chiêng - Biểu tượng của niềm vui và đoàn kết
Theo các bậc cao niên, với người Mường, tiếng chiêng là biểu tượng của niềm vui, sự đoàn kết và sung túc. Bà Nguyễn Thị Lộc, tổ dân phố 3, phường Tân Lập, chia sẻ: "Ngày xưa, chiêng Mường thường được đánh trong những dịp đón vua quan. Ngày nay, chiêng Mường được đánh trong các lễ hội, sự kiện cộng đồng hay khi đón lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các hoạt động của địa phương." Bà Lộc nhấn mạnh: "Người Mường chỉ đánh chiêng trong những dịp quan trọng. Mỗi lần âm thanh vang lên, bà con lại thấy gần nhau hơn, như đang trong vòng tay của bản làng ngày xưa."
Gìn giữ chiêng Mường qua nửa thế kỷ
Gắn bó với chiêng Mường hơn nửa đời người nơi quê hương mới, với bà Lộc, tiếng chiêng không chỉ để biểu diễn trong lễ hội mà còn là âm thanh gọi quê hương. Hằng năm, người Mường ở phường Tân Lập tổ chức cúng hạ cây nêu - một nghi thức truyền thống. Bà Lộc kể rằng những năm đầu vào Tây Nguyên lập nghiệp, cuộc sống khó khăn nhưng bà con vẫn giữ bộ chiêng như tài sản quý. Điều khiến bà vui nhất là ngày càng nhiều thanh niên, thiếu niên chủ động học đánh chiêng để tham gia lễ hội cộng đồng.
Lễ khai hạ - Nét đẹp văn hóa Mường
Ông Nguyễn Văn Lập, Chủ đình Thịnh Lang, phường Tân Lập, cho biết lễ hội lớn nhất của cộng đồng người Mường ở Đắk Lắk là lễ khai hạ đầu tháng Giêng. Đây là dịp bà con cúng thành hoàng, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình an. Việc tổ chức lễ khai hạ định kỳ hàng năm nhằm bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Mường, gìn giữ phong tục tập quán tốt đẹp và thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng. Ông Lập chia sẻ: "Vui nhất là qua mỗi mùa lễ hội, con cháu hiểu thêm về phong tục tập quán của dân tộc mình. Nếu lớp trẻ còn yêu tiếng chiêng, thì văn hóa Mường sẽ còn vang mãi."
Giữ mạch nguồn Mo Mường
Trong lễ khai hạ, nghệ nhân Bùi Văn Thành cất tiếng mo trầm đều bên mâm lễ. Theo lời kể của người lớn tuổi, người Mường bắt đầu vào Đắk Lắk từ những năm 1950. Khi cuộc sống ổn định, bà con dựng đình làng để sinh hoạt cộng đồng và thờ cúng tổ tiên. Nhiều ngôi đình mang tên quê cũ ở tỉnh Hòa Bình như Đình Lạc Sơn, nơi thờ Vua Hùng và 6 vị có công lập làng. Ở đây lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc trưng, trong đó có nghi lễ Mo Mường. Ông Thành cho biết: "Mo Mường không đơn thuần là nghi lễ tín ngưỡng, mà còn chứa đựng nhiều tri thức dân gian, phong tục và quan niệm sống của người Mường từ bao đời nay."
Nỗ lực truyền dạy cho thế hệ trẻ
Ông Thành chia sẻ: "Từ lúc còn nhỏ, tôi đã theo các cụ học mo. Bây giờ người biết thực hành đầy đủ nghi lễ không còn nhiều, nên ai còn làm được đều cố giữ. Tôi tích cực truyền dạy cho lớp trẻ để các cháu gìn giữ văn hóa dân tộc." Cộng đồng người Mường ở Đắk Lắk hiện có khoảng 16 nghìn người, nhưng số nghệ nhân thực hành đầy đủ nghi lễ Mo Mường chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Các thầy mo giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Năm 2024, "Tập quán xã hội và tín ngưỡng Mo Mường tỉnh Đắk Lắk" được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Với cộng đồng người Mường nơi phố núi, đó không chỉ là niềm tự hào mà còn là động lực để tiếp tục gìn giữ di sản cha ông. Bên cạnh tiếng chiêng và nghi lễ truyền thống, trang phục dân tộc cũng là một phần quan trọng. Hình ảnh người phụ nữ Mường trong chiếc váy đen, khăn trắng, áo rực rỡ sắc màu thể hiện niềm tự hào dân tộc.
Nơi miền đất đỏ cao nguyên, tiếng chiêng Mường vẫn vang vọng, những câu mo vẫn được cất lên trong lễ hội đầu năm. Và trong mỗi người Mường xa quê, "hồn Mường" vẫn được gìn giữ, lặng lẽ mà bền bỉ, qua nhiều thế hệ.
