Tượng Nhà Mồ Tây Nguyên: Nghệ Thuật Điêu Khắc Gỗ Gắn Liền Với Tín Ngưỡng Tâm Linh
Từ bao đời nay, tượng nhà mồ đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào các dân tộc thiểu số tại vùng Tây Nguyên. Những tác phẩm điêu khắc này không chỉ là vật trang trí mà còn mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện sự kết nối giữa người sống và người đã khuất.
Ý Nghĩa Và Biểu Độc Đáo Của Tượng Nhà Mồ
Tượng nhà mồ thường được tạc thành hình người với nhiều sắc thái cảm xúc khác nhau, từ nỗi buồn đau, thương nhớ đến sự đồng hành của các con thú. Chúng được đặt tại nhà mồ như những người bạn để bầu bạn với người đã mất. Nghệ nhân Y Thái Êban ở buôn Kmrơng Prông B, phường Tân An, tỉnh Đắk Lắk chia sẻ: “Tượng nhà mồ thường mang dáng vẻ hoang sơ, không theo khuôn mẫu, không cần chuẩn xác tỷ lệ kích thước mà quan trọng nhất là người tạc tượng phải gửi gắm thông điệp, ý nghĩa vào đó.”
Mỗi bức tượng đều mang một ý nghĩa riêng biệt. Ví dụ, tượng ngồi hai tay chống cằm thể hiện người chồng hay vợ luôn nhớ thương người đã mất; tượng ẵm con biểu hiện người vợ, người mẹ đi tìm chồng, chờ chồng. Điểm đặc biệt nhất chính là sự biểu đạt trên khuôn mặt, phải thật và giàu cảm xúc để người xem có thể hiểu ngay thông điệp.
Quy Trình Tạc Tượng Và Nghi Lễ Gắn Liền
Theo quan niệm xưa, để chuẩn bị cho lễ bỏ mả (pơ thi) – nghi lễ quan trọng nhất trong vòng đời, người thân trong gia đình, dòng họ sẽ vào rừng tìm kiếm những loại cây phù hợp để tạc tượng. Trước khi chặt cây, họ tổ chức lễ cúng để xin phép thần linh. Sau đó, các nghệ nhân được nhờ tạc tượng dựa trên gia cảnh và cuộc sống của người đã khuất.
Nghệ nhân Ksor Hao, dân tộc Gia Rai ở làng Kép, phường Pleiku, tỉnh Gia Lai nhấn mạnh: “Tạc tượng là việc nghĩa tình, và cũng không ai phán xét tượng đẹp xấu bởi tượng gắn với đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.”
Khi tổ chức lễ bỏ mả, tượng gỗ được mang ra dựng ở bốn góc ngôi mộ và làm lễ cúng. Đây là nghi lễ cuối cùng của vòng đời một con người, sau đó người thân không còn ra thăm mộ hay thờ cúng nữa, vì họ tin rằng người chết sẽ có cuộc sống mới.
Kỹ Thuật Tạc Tượng Và Sự Phát Triển Đương Đại
Tạc tượng nhà mồ không cần bản vẽ phác họa hay máy móc hỗ trợ. Nghệ nhân tưởng tượng trong đầu, rồi dùng rìu, đục, dao… để tỉ mỉ đẽo, gọt, biến những khúc gỗ thành tác phẩm mang đậm bản sắc văn hóa. Ngoài nhà mồ, tượng gỗ dân gian còn được đặt ở nhà rông hay buôn làng trong các lễ hội lớn.
Nghệ nhân Y Blôi, dân tộc Xơ Đăng ở buôn Kon H’ring, xã Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk cho biết: “Trước khi tạc tượng, người Xơ Đăng không làm lễ cúng như các dân tộc khác, vì vậy tượng của người Xê Đăng không nhất thiết dựng ở nhà mồ mà còn được đặt ở nhà rông, lễ hội, buôn làng…”
Ngày nay, tín ngưỡng của một số dân tộc có thay đổi, dẫn đến việc tạc tượng cũng có khác. Ông Nguyễn Thụy Phương Hiếu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, chia sẻ: “Để duy trì và phát huy sáng tạo của các nghệ nhân, ngành văn hóa tỉnh Đắk Lắk phối hợp các ngành chức năng thường xuyên tổ chức cho nghệ nhân thi tạc tượng.”
Qua các cuộc thi, nghệ nhân có cơ hội gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và truyền dạy cho thế hệ trẻ, đảm bảo nghề không bị mai một. Nghề tạc tượng gỗ dân gian Tây Nguyên nay đã có hướng đi linh hoạt hơn với nhiều đề tài đa dạng. Tượng gỗ không chỉ xuất hiện ở nhà mồ mà còn tại nhà rông, buôn làng hay khu du lịch cộng đồng, trở thành một phần sống động trong đời sống văn hóa đương đại.
