Sáng 4.7, tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ (TP.HCM) đã khai mạc triển lãm Chu tất bình dân, giới thiệu hàng trăm tác phẩm sơn mài và hiện vật mỹ nghệ Nam bộ từ thập niên 1950 đến 1990. Đây là lần đầu tiên bộ sưu tập này được 'mở kho' cho công chúng thưởng lãm.
Ý nghĩa tên gọi 'Chu tất bình dân'
Nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân giải thích: 'Chu' là màu đỏ son, 'tất' là cây sơn – nguyên liệu chính chế tác đồ sơn. Cụm từ 'bình dân' gợi nhớ những người thợ cần mẫn gắn bó với nghề. Ngoài ra, 'chu tất' đồng âm với từ 'chu tất' trong tiếng Việt, mang nghĩa hoàn thành công việc trọn vẹn, không thiếu sót. Vì vậy, triển lãm có thể gọi là Châu tất bình dân hoặc Chu tất bình dân, đều cùng một ý nghĩa.
Hơn 140 nghệ nhân và hãng xưởng sơn mài
Triển lãm quy tụ sản phẩm của hơn 140 nghệ nhân và hãng xưởng sơn mài từng hoạt động tại Thủ Dầu Một – Bình Dương và Sài Gòn – TP.HCM trong giai đoạn 1950-1990. Không gian trưng bày tái hiện thời kỳ phát triển sôi động của nghề sơn mài Nam bộ, với nhiều hiện vật nay gần như trở thành 'đồ cổ' do kỹ thuật thủ công truyền thống không còn được duy trì trước sự phát triển của sơn mài công nghiệp.
Bộ sưu tập bao gồm các thương hiệu danh tiếng một thời như Thành Lễ, Trần Hà, cùng tác phẩm của các họa sĩ uy tín như Trương Văn Thanh, Hoàng Ngọc. Nổi bật là bộ đồ trà do họa sĩ Trương Văn Thanh thực hiện khoảng năm 1970, gồm khay, bình, hũ, hộp, ly, đĩa và muỗng, phủ sơn với họa tiết cá vàng. Theo nhà sưu tập, hiện chưa ghi nhận bộ hiện vật tương tự, nhiều khả năng đây là sản phẩm mẫu mang tính thể nghiệm, với độ tinh xảo có thể sánh với mỹ nghệ Nhật Bản.
Hiện vật đa dạng phản ánh đời sống
Triển lãm còn giới thiệu bộ đồ rượu do Phát Anh vẽ và cẩn ngà (khoảng năm 1960), hộp đựng đồ văn phòng của hãng Lưu Tương (khoảng năm 1950), cùng nhiều album từ thập niên 1970. Những hiện vật này cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa hội họa và mỹ nghệ, đồng thời phản ánh sự giao thoa của nghề sơn mài với nghề mộc, nghề đúc đồng trong giai đoạn phát triển rực rỡ.
Các vật dụng trưng bày gắn liền với đời sống sinh hoạt: bàn ghế, tủ, bình phong, đồ trang trí nội thất, vật dụng khuê phòng, án gió, hộp nữ trang, hộp thuốc lá… Nhiều món đồ phản ánh thị hiếu và đời sống tinh thần của một giai đoạn lịch sử, nay hiếm hoặc không còn xuất hiện, thường được chọn làm quà tặng trong các dịp lễ, tiệc.
Đánh giá từ giới chuyên môn
Có mặt tại triển lãm, nhà văn – nhà nghiên cứu Phạm Công Luận chậm rãi quan sát từng hiện vật sơn mài đã nhuốm màu thời gian. Nhà sưu tập Lý Đợi nhận xét: 'Đồ mỹ nghệ từ lâu ít khi được nhìn nhận dưới góc độ nghiên cứu và phê bình thông qua các triển lãm chuyên sâu.' Ông cho rằng quá trình xây dựng bộ sưu tập, biên soạn vựng tập và tổ chức trưng bày của Phạm Hoàng Quân cùng Đỗ Biên Quốc (Công ty Sách Huyền Đức) đã thể hiện tư duy của một giám tuyển với cách tiếp cận mới mẻ và có chiều sâu.
Triển lãm Chu tất bình dân kéo dài trong 3 tháng, đến ngày 4.10.2026, tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ (TP.HCM).
