Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, ai là vị Trạng nguyên đầu tiên? Theo thông tin từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, dù khoa thi Nho học đầu tiên được tổ chức vào năm 1075 dưới triều Lý Nhân Tông, nhưng phải đến khoa thi năm 1246 đời Trần Thái Tông mới xuất hiện danh hiệu Tam khôi gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa. Nguyễn Quan Quang chính là vị Trạng nguyên đầu tiên trong lịch sử khoa cử nước Đại Việt.
Quê hương và xuất thân của Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang
Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang quê gốc tại xã Tam Sơn, huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Văn bia số 1 tại Văn miếu Bắc Ninh ghi chép, ông đỗ Trạng nguyên khoa thi Bính Ngọ 1246, tức năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 15 đời vua Trần Thái Tông. Trong danh sách 47 vị trạng nguyên tại Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội), tên ông được ghi đầu tiên, sau đó đến Nguyễn Hiền.
Tại sao Nguyễn Quan Quang được gọi là “ông Tam nguyên”?
Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang nổi tiếng học giỏi xuất chúng. Ông đỗ đầu thi Hương (Giải nguyên), tiếp tục đỗ đầu thi Hội (Hội nguyên) và sau đó đỗ Trạng nguyên ở kỳ thi Đình. Vì vậy, người đời gọi ông là “Tam nguyên”.
Tuổi thơ nghèo khó của Nguyễn Quan Quang
Do gia đình nghèo, Nguyễn Quan Quang không có tiền đi học. Ông thường đứng ngoài lớp nghe lỏm bài giảng rồi dùng gạch non viết chữ xuống nền sân. Thầy đồ phát hiện những nét chữ đẹp như “rồng bay phượng múa” nên nhận ông vào học.
Sự kiện đối đáp với tướng giặc Mông Cổ
Sau khi vinh quy bái tổ, Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang được vua Trần Thái Tông cử sang thương nghị với quân Mông Cổ đang lăm le xâm lược Đại Việt. Biết vị Trạng nguyên trẻ nổi tiếng tài trí, tướng giặc kiêu ngạo liền tìm cách dùng uy thế để áp đảo ông. Tên tướng giặc bóp nát cây bèo nhằm chế giễu Đại Việt nhỏ bé, dễ bị đánh bại. Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang lập tức ném một hòn đá lớn xuống ao bèo. Dù bèo ban đầu bị tản ra, nhưng chỉ ít lâu sau lại phủ kín mặt ao như cũ. Qua hành động nhanh trí ấy, ông khẳng định dân tộc Đại Việt luôn đoàn kết, không thế lực nào có thể khuất phục. Cách ứng đối sắc sảo khiến tướng giặc phải nể phục và hoãn ý định tiến quân.
Cuộc sống sau khi rời quan trường
Sau khi từ quan, Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang trở về quê sống thanh đạm và mở trường dạy học cho con em nghèo khó. Người dân Tam Sơn xem ông là người khai sáng truyền thống hiếu học của quê hương và lập đền thờ để tưởng nhớ công đức của ông.
Lễ tưởng niệm hằng năm
Hằng năm, vào ngày 22 tháng Chạp, dân làng lại tổ chức lễ "Tế phong mã" để tưởng nhớ vị Trạng nguyên tài năng và ân đức của quê hương Kinh Bắc, đồng thời nhắc nhở thế hệ trẻ về truyền thống hiếu học và lòng yêu nước.
