Cuốn sách 'Lịch sử mỹ thuật Trung Hoa' vừa ra mắt đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu và yêu nghệ thuật. Với 300 tuyệt tác sống động và tên tuổi của 50 nghệ sĩ bậc thầy, tác phẩm mang đến một bức tranh toàn cảnh về di sản nghệ thuật và thẩm mỹ của Trung Hoa qua 5.000 năm lịch sử. Trong số đó, Vương Duy – một danh họa thời Đường – được nhấn mạnh như người đã làm thay đổi lịch sử hội họa Trung Quốc bằng những nét mực đen giản dị.
Vương Duy và sự ra đời của thủy mặc sơn thủy họa
Vương Duy được coi là người khai sinh ra dòng thủy mặc sơn thủy họa, đưa hội họa Trung Quốc rời xa sắc màu cầu kỳ để hướng đến ý cảnh, cảm xúc và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. Khác với những bức tranh sơn thủy truyền thống có núi cao thác lớn, tác phẩm của Vương Duy thường vẽ non xanh nước lặng, làng chài trên mặt nước. Ông tạo ra một không gian tĩnh lặng, không phiền muộn, không giận dữ, không sầu bi, không truy cầu, không hân hoan.
Bố cục xa phẳng trong sơn thủy họa của Vương Duy được mô tả qua chính những câu thơ của ông. Ví dụ: 'Bóng hôm rơi rớt bến đò, Lẻ loi ngọn khói thập thò xóm quê' (trích 'Võng Xuyên nhàn cư tặng Bùi tú tài Địch'); 'Trên hồ quay cổ lại, Mây trắng cuộn non xanh' (trích 'Y hồ'); 'Thôn chân núi lẻ loi đợt khói, Nương ven trời trơ trọi lùm cây' (trích 'Điền viên lạc kỳ 5'). Đọc thơ của ông, người xem như thấy một bức tranh mê hoặc; ngắm tranh của ông, lại như thưởng thức một bài thơ hấp dẫn vô hạn.
Ảnh hưởng của tôn giáo đến phong cách hội họa
Theo cuốn sách, Vương Duy chịu ảnh hưởng sâu sắc từ ba tôn giáo lớn: Đạo giáo, Phật giáo và Nho giáo. Đạo giáo tôn sùng tự nhiên, theo đuổi sự mộc mạc, phản đối xa hoa ngũ sắc lòe loẹt. Trang Tử từng nói: 'Mộc mạc [là thứ] không gì trên đời có thể sánh được vẻ đẹp với nó'. Loại bỏ ngũ sắc và thay thế bằng mực phù hợp với quan điểm mỹ học Đạo giáo. Trương Ngạn Viễn nhận xét: 'Dùng mực mà có đủ ngũ sắc', 'Màu mực như kiêm đủ năm sắc thái'. Vương Duy sử dụng đen trắng để thể hiện sơn thủy và những bí ẩn sâu xa nhất. Ông nói: 'Trong hội họa, thủy mặc là cảnh giới cao nhất. Bắt đầu từ bản chất của tự nhiên có thể làm nên công lao của tạo hóa'. Thủy mặc sơn thủy họa không đặt nặng năm sắc màu nhưng đề cao chất trữ tình, được xem là loại hình sơn thủy họa cao cấp hơn, sâu sắc hơn thanh lục sơn thủy họa.
Phật giáo cho rằng trong mối quan hệ giữa vật chất và tâm trí, tâm trí đóng vai trò quyết định. Nếu tâm trí thoát khỏi ảnh hưởng của khách quan, tâm trí sẽ tự do. Vì vậy, Vương Duy không hạn chế sử dụng hai màu đen và trắng để thể hiện thế giới rực rỡ. Nho giáo chủ trương âm dương, cho rằng vạn vật sinh ra từ âm dương, mà 'đen trắng' là hiện thân của âm dương. Dưới ảnh hưởng chung của ba tôn giáo, Vương Duy đã sáng tạo ra thủy mặc sơn thủy họa.
Sự khác biệt giữa thủy mặc và thanh lục sơn thủy họa
Việc sáng tạo ra thủy mặc sơn thủy họa là một sự kiện lớn trong lịch sử mỹ thuật Trung Quốc. Thủy mặc sơn thủy họa và thanh lục sơn thủy họa tuy đều là sơn thủy họa nhưng phong cách khác nhau rõ rệt. Thủy mặc sơn thủy họa đa phần là văn nhân họa, thể hiện tâm tư tình cảm của các ẩn sĩ cao nhân, theo đuổi cảnh giới hoang vu lạnh lẽo cổ kính. Trong khi đó, thanh lục sơn thủy họa chủ yếu là viện thể họa, đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của hoàng gia cung đình, theo đuổi hình thức trang trí rực rỡ lộng lẫy. Xét về thứ tự, thanh lục sơn thủy họa có trước thủy mặc sơn thủy họa; xét về tác dụng, thủy mặc sơn thủy họa rộng lớn hơn.
