Trong nhiều cuộc họp, người ta nhìn nhau nhiều hơn nhìn vào vấn đề. Hội trường đông nghẹt nhưng im lặng khó hiểu. Câu nói “Xin phép, tôi có ý kiến...” thường làm không khí khựng lại. Một xã hội sống động là xã hội nơi con người biết nghĩ, biết phản biện, biết lên tiếng trước điều chưa đúng. Nếu ai cũng “nhất trí cho nhanh”, sự bình yên chỉ là lớp bụi phủ lên những gì chưa được gọi tên.
Nỗi sợ im lặng và thói quen tập thể
Suốt mấy chục năm làm nghề viết lách, tôi đã trò chuyện với nhiều người, từ quan chức đến dân thường. Không ít người từng trải qua cảm giác muốn nói nhưng lại thôi vì sợ mất lòng, ngại va chạm, nghĩ rằng nói cũng vô ích. Điều nguy hiểm hơn là khi sự im lặng dần trở thành thói quen tập thể. Dân gian nói: “Thuốc đắng giã tật, sự thật mất lòng”. Nhưng sợ hơn mất lòng là mất khả năng nghe những điều trái ý.
Bác sĩ bảo, một cơ thể không có cảm giác đau là cơ thể đang ủ bệnh nặng. Nhà xã hội học bảo, một xã hội không còn phản biện là một “xã hội ốm”. Nó có thể yên ả như mặt nước ao thu, nhưng phía tấm gương trong xanh là sự im lặng khó lường. Một nhà khoa học đã nói rằng tư duy phản biện không chỉ là kỹ năng học thuật, mà còn là kỹ năng sống cốt lõi trong kỷ nguyên số.
Dân chủ và tự phê bình trong Đảng
Trong công cuộc xây dựng và chỉnh đốn Đảng, nhiều nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu phát huy dân chủ, tự phê bình và phê bình, chống biểu hiện né tránh, “dĩ hòa vi quý”, thấy sai không đấu tranh, thấy đúng không bảo vệ. Nghị quyết Trung ương 2, Khóa XIV nhấn mạnh phải giữ vững sự thống nhất về ý chí, hành động, kỷ luật, kỷ cương và vai trò lãnh đạo toàn diện của Đảng. Sức mạnh của tổ chức không nằm ở chỗ lúc nào cũng “nhất trí tuyệt đối”, mà ở khả năng tự sửa chữa, tự làm mới.
Thực tế kéo dài nhiều năm, nhiều cuộc họp thiếu vắng những lời “nói giữa dạ mình”. Người ta nói đúng quy trình, đúng công thức, trơn tuột những lời dựa dẫm: “Tôi xin bày tỏ sự đồng tình”, “Tôi nhất trí cao với sếp”. Đôi khi, điều cả hội trường mong đợi chỉ là một người dám nói: “Tôi có ý kiến khác”. Muốn khác lại phải hiểu biết và từng trải. Nói khác lắm phen phải chấp nhận va chạm, mất phiếu, văng ra khỏi quy hoạch. Người nói thẳng dễ bị xem là “khó tính”, “thiếu mềm mại”, thậm chí “có vấn đề”.
Phản biện là mũi khoan địa chất cho chính sách
Chúng ta thường nghe: “Chỉ bàn làm, không bàn lùi”. Đó là tinh thần đúng đắn nếu chủ trương đã được bàn thảo dân chủ, có nghị quyết, pháp luật, mục tiêu rõ ràng. Nhưng nếu hiểu cực đoan rằng không được phản biện, không được nêu khó khăn, cấp trên nói gì cũng phải đồng ý, thì dễ dẫn đến duy ý chí. Thực tế cho thấy không ít sai lầm lớn bắt đầu từ những cuộc họp mọi người đều giơ tay “nhất trí”, dù trong lòng còn băn khoăn.
Một công trình lớn, trước khi xây phải khảo sát địa chất kỹ lưỡng. Một chính sách trước khi ban hành cũng cần “khảo sát lòng dân”. Tiếng nói phản biện giống những mũi khoan địa chất, có thể gây phiền lòng nhưng giúp tránh đổ vỡ lớn. Chúng ta đang bước vào thời đại dữ liệu lớn, AI, kinh tế số, nơi một sai lầm có thể lan rộng với tốc độ ánh sáng. Chi bộ UBND xã Phan Thanh (Cao Bằng) tổ chức sinh hoạt thường kỳ tháng 6 năm 2026, nhấn mạnh tinh thần phản biện.
Duy ý chí khoác áo công nghệ
Ngày nay, duy ý chí đôi khi khoác áo công nghệ. Người ta dễ bị mê hoặc bởi những từ đẹp: “chuyển đổi số”, “quản trị thông minh”, “tự động hóa”, “thuật toán tối ưu”. Nhưng xã hội không phải bảng dữ liệu khô lạnh. Con người không phải những con số biết đi. AI có thể tính toán nhanh nhưng không biết mừng vui, day dứt. Máy móc có thể tối ưu hiệu suất nhưng không hiểu nỗi đau số phận. Điều đáng lo không phải máy móc quá thông minh, mà là con người ngừng đặt câu hỏi.
Khoa học phát triển nhờ phản biện. Dân chủ trưởng thành nhờ phản biện. Văn hóa giàu thêm nhờ phản biện. Một nền văn hóa chỉ biết ngợi ca mà thiếu đối thoại sẽ nghèo nàn sức sống. Tháng 6 này có Ngày kỷ niệm 101 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam. Báo chí cách mạng không chỉ là tiếng nói đồng thuận, mà còn phải phát hiện vấn đề, cảnh báo nguy cơ, bảo vệ lẽ phải. Nhiều phóng sự điều tra, bài bình luận sắc sảo từng góp phần thay đổi chính sách, chấn chỉnh quản lý.
Văn hóa im lặng và trách nhiệm của người lãnh đạo
Dân chủ luôn đi cùng kỷ cương, trách nhiệm. Nhưng trách nhiệm không thể là cái cớ để chặn tiếng nói trung thực. Cái nút thắt nằm ở thái độ của người lãnh đạo. Nhà báo lão thành Hữu Thọ từng xuất bản cuốn sách “Người hay cãi”, mong mỏi mọi người hay cãi và cãi hay, cãi đúng, chớ có cãi cùn. Người đứng đầu bản lĩnh không sợ nghe ý kiến trái chiều. Họ hiểu phản biện không xúc phạm quyền uy, mà là một phần của trí tuệ tập thể. Ngược lại, nếu chỉ thích nghe lời thuận tai, sẽ hình thành “văn hóa im lặng”. Cấp dưới không nói điều mình nghĩ, mà nói điều cấp trên muốn nghe.
Một cánh rừng muốn khỏe mạnh cần gió. Gió làm cây nghiêng ngả nhưng giúp rừng không tù đọng. Đời sống xã hội cũng vậy. Những ý kiến khác biệt, nếu xuất phát từ tinh thần xây dựng, chính là luồng gió giúp tư duy lưu thông. Trong sinh hoạt đảng, chính quyền, đoàn thể, điều cần khuyến khích là sự trung thực có trách nhiệm. Mỗi người hãy tự hỏi: trước điều chưa đúng, mình có dám nói không? Trước nguy cơ, mình có dám cảnh báo không? Trước quyết định còn băn khoăn, mình có dám giữ chính kiến không?
Bạn tôi, một nhà văn có tài, luôn nghĩ can đảm là làm điều lớn lao, viết sách có giá trị để đời. Thật ra, đôi khi can đảm chỉ đơn giản là đứng lên trong cuộc họp và nói: “Tôi có ý kiến”. Một xã hội phát triển không phải không có bất đồng, mà là biết biến bất đồng thành động lực hoàn thiện. Sông muốn ra biển phải chấp nhận khúc quanh. Tư duy muốn trưởng thành phải qua tranh luận. Điều đáng lo không phải có người nói khác, mà là không ai dám nói thật. Dấu hiệu đáng mừng nhất của đời sống dân chủ là khi ngày càng nhiều người đủ tự tin, trách nhiệm để cất lên: “Xin phép, tôi có ý kiến... khác!”.
