Xóm chổi đót Bình Tiên: Nghề thủ công truyền thống đối mặt nguy cơ biến mất giữa lòng Sài Gòn
Ẩn mình sâu trong con hẻm 192 đường Phạm Văn Chí, thuộc phường Bình Tiên, Tp.HCM, gần khu chợ Bình Tiên tấp nập, có một xóm nhỏ mà người dân vẫn quen gọi bằng cái tên thân thuộc: “xóm chổi đót”. Hơn 30 năm qua, nơi này từng "đỏ lửa" với nghề làm chổi, rộn ràng tiếng chẻ đót và buộc chổi. Nhưng giờ đây, giữa nhịp sống hiện đại hối hả, xóm nghề ấy đang lặng lẽ đi về phía cuối con đường tồn tại, để lại nhiều suy tư về việc gìn giữ di sản văn hóa.
Những đôi tay già và sự kiên trì giữ nghề
Đi sâu vào xóm, trước hiên mỗi căn nhà vẫn còn những bó đót vàng óng, những cây chổi dựng nghiêng như minh chứng cho một thời hưng thịnh. Trên khoảng sân nhỏ, người thợ ngồi cặm cụi làm việc, đôi tay thoăn thoắt như đã thành phản xạ sau hàng chục năm gắn bó. Công việc bắt đầu từ sáng sớm, lặp lại đều đặn qua từng ngày với các khâu xé bông đót, làm tua, cột lọ, bó chổi, bện chổi, quấn cán, chặt tề… Tất cả đều được thực hiện thủ công bằng tay, không có sự hỗ trợ của máy móc.
Bà Hồng, 52 tuổi, người đã có 40 năm theo nghề, chia sẻ: “Nhìn vậy thôi chứ cực lắm. Tôi theo nghề cùng gia đình từ hồi tầm 12 tuổi. Ngày xưa, cả xóm này nhà nào cũng làm chổi, từ già tới trẻ, giờ thì còn chưa tới 10 nhà giữ nghề”. Phần lớn các hộ ở đây là người từ miền Trung vào Tp.HCM lập nghiệp, mang theo nghề truyền thống của gia đình, hình thành nên một xóm nghề đặc trưng nơi “cha truyền con nối”.
Áp lực cạnh tranh và thu nhập bấp bênh
Có thời điểm, mỗi ngày xóm làm ra 500 - 700 cây chổi, nhưng hiện tại con số chỉ còn khoảng 100 - 200 cây. Những tháng cận Tết, mùa bán chạy nhất, sản lượng cũng chỉ tăng lên 400 - 500 cây, thấp hơn nhiều so với trước. Giá mỗi cây chổi dao động từ 20.000 đến 100.000 đồng, so với công sức bỏ ra, thu nhập không đáng là bao. Người thợ phải ngồi hàng giờ, làm việc thủ công liên tục, tiếp xúc với bụi đót và dây kẽm gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe.
Ông Nguyễn Thành Trung, người cũng gắn bó với nghề hơn 40 năm, cho biết: “Chổi ở ngoài Quảng Ngãi họ làm rẻ hơn nhiều, mình không cạnh tranh lại. Người ta chọn giá rẻ nên mình bán chậm”. Nghề chổi đót còn phải đối mặt với sự xuất hiện của máy hút bụi và robot lau nhà, khiến nhu cầu giảm sút đáng kể.
Thiếu vắng lớp kế cận và nỗi lo mai một
Điều đáng lo ngại hơn là sự thiếu vắng lớp kế cận. Trong xóm, người trẻ nhất theo nghề cũng đã ngoài 50 tuổi, phần lớn là người già. Gần như không có người trẻ theo nghề. Ông Trung buồn bã nói: “Nghề cực mà thu nhập thấp, nên tụi nhỏ chọn công việc khác”. Vì thế, câu chuyện giữ nghề dần trở thành nỗi trăn trở. Những người thợ còn lại vẫn miệt mài làm việc mỗi ngày, không hẳn vì mưu sinh, mà vì không nỡ buông bỏ.
Ông Trung chia sẻ thêm: “Cái nghề này nuôi sống mình cả đời rồi, giờ bỏ sao đành. Nhưng làm tiếp thì sức cũng yếu dần”. Giữa thành phố ngày càng hiện đại, xóm chổi đót tồn tại như một lát cắt ký ức, nơi những đôi tay già vẫn kiên trì giữ lại một nghề thủ công truyền thống.
Nỗ lực bảo tồn từ phía chính quyền
Ông Nguyễn Văn Đa, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tp.HCM, nhấn mạnh: “Mỗi nghề truyền thống là một giá trị sống, một phần linh hồn của cộng đồng và là minh chứng cho sự bền bỉ của văn hóa Việt giữa lòng đô thị hiện đại. Giữ nghề là giữ ký ức; phát triển nghề là tạo sinh kế; và tôn vinh nghề là tiếp nối tinh thần dân tộc”. Trong thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ đề nghị Chi cục Phát triển nông thôn tập trung vào các nhiệm vụ cụ thể để gìn giữ những giá trị đó.
Giữa những thách thức, xóm chổi đót Bình Tiên vẫn âm thầm tồn tại, nhưng ngọn lửa nghề đang dần yếu đi. Khi những người thợ cuối cùng không còn đủ sức cầm bó đót, xóm chổi nhỏ giữa lòng Tp.HCM có thể sẽ lặng lẽ biến mất, như một phần ký ức không còn người tiếp nối, đặt ra câu hỏi lớn về việc bảo tồn di sản văn hóa trong xã hội hiện đại.
