Bồi lấp cửa biển đang từ hiện tượng tự nhiên trở thành điểm nghẽn trong phát triển kinh tế biển, nhưng tìm nguyên nhân và giải pháp căn cơ là điều không dễ. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đông Trạch (Quảng Trị) Võ Hải Quân cho biết, những năm gần đây, do tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng và diễn biến thủy văn bất thường, khu vực cửa sông Lý Hòa thường xuyên xảy ra bồi lấp sau mùa lũ, khiến dòng chảy bị ách tắc. Nhiều thời điểm trong mùa khô, sông gần như không còn khả năng thoát nước và trao đổi thủy triều, gây nhiều hệ lụy nghiêm trọng.
Ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất
Vào mùa lũ, bờ sông phía hữu ngạn khu vực gần cửa biển sạt lở nặng với chiều dài hơn 1 km, đe dọa trực tiếp đến an toàn tính mạng, tài sản của Nhà nước và nhân dân. Việc bồi lấp cửa sông gây cản trở giao thông đường thủy, tàu thuyền không thể ra vào, phải neo đậu ngoài bãi biển, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn khi thời tiết xấu.
Năm 2022, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Bình đầu tư 14 tỷ đồng nạo vét, khơi thông cửa sông Lý Hòa. Tuy nhiên, biện pháp này chỉ mang tính tạm thời bởi ngay sau mùa lũ cùng năm, cửa sông tiếp tục bị bồi lấp trở lại. Thực trạng này ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống của người dân cũng như kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp.
Tác động đến ngành thủy sản
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Đức Bình, với bờ biển dài hơn 130 km và 6 cửa biển lớn (Sa Cần, Sa Kỳ, Cửa Đại, Cửa Lở, Mỹ Á, Sa Huỳnh), Quảng Ngãi có nhiều tiềm năng phát triển thủy sản. Toàn tỉnh có 3.000 tàu dài từ 15m trở lên, với hơn 30 nghìn người trực tiếp hành nghề trên biển. Tỉnh xác định thủy sản là ngành kinh tế mũi nhọn, nhưng việc cửa biển, cảng cá bị bồi lấp, cạn dòng đã ảnh hưởng lớn đến hoạt động của ngư dân.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Long Phụng Nguyễn Thanh Tuấn cho biết: Từ năm 2003 trở về trước, tại các thôn ven biển như An Chuẩn, Kỳ Tân và Vinh Phú, nghề cá luôn nhộn nhịp quanh năm với hoạt động đánh bắt, dịch vụ hậu cần và chế biến nước mắm phát triển mạnh. Kinh tế biển phát triển tạo công ăn việc làm, thu nhập cao, đời sống người dân sung túc. Những năm gần đây, luồng lạch ra vào Cửa Lở bị bồi lấp ngày càng nghiêm trọng khiến nhiều tàu cá mắc cạn, sóng đánh hư hỏng nặng. Ra vào cửa lạch khó khăn, nguy hiểm, 84 tàu cá đánh bắt xa bờ của ngư dân xã phải di chuyển đến nơi khác để bán hải sản và neo đậu. Sinh kế bị thu hẹp, thu nhập từ nghề cá giảm sút. Một số ngư dân buộc lòng phải bán tàu, rời nghề.
Hệ lụy và nguyên nhân
Hệ lụy từ bồi lấp cửa biển, cửa sông không chỉ dừng ở khai thác hải sản. Tàu cá phải chờ con nước lớn để ra vào khiến mật độ phương tiện dồn vào cùng thời điểm, gây áp lực cho lực lượng chức năng trong kiểm tra, giám sát hành trình, thực thi quy định chống khai thác IUU. Khi cửa lạch bị thu hẹp, khả năng thoát lũ giảm, nguy cơ ngập úng vùng hạ lưu gia tăng; môi trường nước tại các đầm phá, khu nuôi trồng thủy sản cũng bị ảnh hưởng do dòng chảy không được lưu thông tự nhiên.
Các nhà khoa học thuộc Viện Địa lý (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) nhận định, nguyên nhân bồi lấp cửa sông miền Trung xuất phát từ tổng hợp nhiều yếu tố: tác động của thời tiết cực đoan, gia tăng tần suất bão mạnh; biến động dòng chảy, sóng biển, triều cường; cùng với những thay đổi về địa hình, địa mạo ven bờ.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Đức Lý, nguyên Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Bình, bồi tụ cửa biển, cửa sông và sạt lở bờ biển là kết quả của hoạt động địa động lực biển hoặc kết hợp địa động lực dòng sông, thường xuyên xảy ra ở các bờ biển trên thế giới, trong đó có Việt Nam và khu vực miền Trung với mức độ, cường độ và phạm vi khác nhau. Khu vực biển Móng Cái - Bãi Cháy cấu tạo từ đá cứng và đất bụi sét, do sóng thấp nên hoạt động bồi tụ - xói lở không mạnh, mặc dù thiếu hụt phù sa ở đới biển ven bờ rất lớn. Miền Trung có 186 đoạn bờ được bồi tụ, diện tích từ 2,7 ha đến 342 ha; tổng diện tích bồi tụ bờ biển Trung Bộ mấy chục năm gần đây là 5.200 ha - con số không nhỏ.
Từ kết quả nghiên cứu và khảo sát thực tế, ông Nguyễn Đức Lý nhận định, khu vực bờ biển, cửa sông phía bắc tỉnh Quảng Trị (địa bàn tỉnh Quảng Bình trước đây) thường bồi tụ vào mùa hè và xói lở vào mùa đông. Bờ biển miền Trung nói chung, Quảng Trị nói riêng thuộc bờ biển hở, cấu tạo bằng đất cát bở rời, có động lực sóng biển cao (theo nghiên cứu của Viện Địa lý) là điều kiện thuận lợi cho các quá trình địa động lực bồi tụ và xói lở. Các quá trình địa động lực biển là nguyên nhân chính gây bồi tụ và xói lở ở cửa sông, trong đó chủ yếu và trực tiếp do tác động của sóng biển và dòng chảy sóng, nhất là khi có bão lớn, tạo áp lực sóng vỗ bờ, độ cao sóng và năng lượng sóng cao, dòng chảy ven bờ mạnh.
Vào mùa hè, các quá trình địa động lực biển yếu hơn, độ cao sóng nhỏ, năng lượng thấp, không có khả năng gây xói lở mà chủ yếu tạo bồi tụ. Trong thời gian này, lượng bùn cát từ biển được vận chuyển dần vào gần bờ cùng với lượng bùn cát dịch chuyển ven bờ theo hướng đông nam - tây bắc gây bồi tụ, tạo thành các bãi bồi, doi cát chắn cửa sông. Ngoài tác động chủ yếu của các quá trình động lực biển, địa hình miền Trung trong đó có Quảng Trị hẹp và dốc; mùa hè nắng nóng khô hạn, mùa đông mưa nhiều tạo nên chế độ dòng chảy rất chênh lệch giữa hai mùa. Động lực dòng sông lớn vào mùa mưa lũ và rất yếu vào mùa khô kiệt là một trong những yếu tố làm bồi tụ và biến đổi dòng chảy tại các cửa sông mùa khô hạn.
(Còn nữa)
