Việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã) sau khi sáp nhập các đơn vị hành chính không chỉ đơn thuần là tinh gọn bộ máy, mà quan trọng hơn là phải tạo ra giá trị mới cho người dân và doanh nghiệp. Đây là nhấn mạnh của các chuyên gia tại hội thảo về cải cách hành chính diễn ra mới đây.
Không chỉ là sáp nhập, mà là tái cấu trúc toàn diện
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Đáng, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, mô hình hai cấp đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuyển đổi chức năng, nhiệm vụ của từng cấp chính quyền. Cấp tỉnh cần tập trung vào quy hoạch, định hướng phát triển, ban hành chính sách; cấp xã đảm nhận vai trò thực thi, phục vụ trực tiếp người dân. Ông nhấn mạnh: “Bộ máy mới phải chứng minh được hiệu quả vượt trội so với mô hình cũ, nếu không, việc sáp nhập chỉ là thay đổi hình thức.”
Số liệu từ Bộ Nội vụ cho thấy, sau khi thực hiện sáp nhập các tỉnh, thành phố, số lượng đơn vị hành chính cấp huyện dự kiến giảm khoảng 50%, kéo theo giảm biên chế và chi phí quản lý hành chính. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc tinh giản biên chế không đồng nghĩa với việc cắt giảm chất lượng dịch vụ công.
Giá trị mới từ sự phân cấp mạnh mẽ
TS. Lê Quốc Phương, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường, cho rằng mô hình hai cấp tạo điều kiện để phân cấp triệt để hơn. Cấp xã cần được trao quyền tự chủ về ngân sách, nhân sự và ra quyết định để giải quyết nhanh các vấn đề thực tiễn. Ông dẫn chứng: “Tại các nước có mô hình hai cấp thành công như Đan Mạch, cấp xã được giao khoảng 70% nhiệm vụ công, giúp giảm thời gian xử lý thủ tục hành chính xuống dưới 5 ngày.”
Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, nếu phân cấp đúng cách, chi phí tuân thủ thủ tục hành chính của doanh nghiệp có thể giảm tới 30%, tương đương tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm. Điều này đòi hỏi các địa phương phải xây dựng nền tảng số đồng bộ, đào tạo lại đội ngũ cán bộ cấp xã.
Thách thức từ sự chênh lệch năng lực
Tuy nhiên, không ít chuyên gia bày tỏ lo ngại về năng lực của chính quyền cấp xã sau sáp nhập. Ông Nguyễn Đức Hạnh, nguyên Vụ trưởng Vụ Chính quyền địa phương, Bộ Nội vụ, chỉ ra rằng nhiều xã hiện nay vẫn thiếu cán bộ có trình độ chuyên môn cao, đặc biệt trong lĩnh vực quản lý đất đai, đầu tư và tài chính. Ông nói: “Nếu không có giải pháp đào tạo bài bản, việc giao quyền tự chủ cho xã có thể dẫn đến tình trạng yếu kém trong quản lý, thậm chí là tham nhũng vặt.”
Để khắc phục, Bộ Nội vụ đang xây dựng đề án đào tạo lại toàn bộ cán bộ cấp xã trong vòng 2 năm, với kinh phí dự kiến 5.000 tỷ đồng. Chương trình tập trung vào kỹ năng quản lý nhà nước, ứng dụng công nghệ thông tin và kỹ năng phục vụ người dân.
Hướng tới mô hình chính quyền phục vụ
Ông Trần Văn Sơn, Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh, chia sẻ tại hội thảo: “Mô hình hai cấp là cơ hội để chúng tôi xây dựng chính quyền điện tử, giảm thời gian giải quyết thủ tục hành chính từ 15 ngày xuống còn 3 ngày. Chúng tôi đã thí điểm tại 5 xã và kết quả rất khả quan.” Theo báo cáo, tỷ lệ hài lòng của người dân tại các xã thí điểm đạt 92%, tăng 15% so với trước.
Các chuyên gia kết luận rằng, để mô hình chính quyền hai cấp thực sự tạo ra giá trị mới, cần có lộ trình rõ ràng, đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và con người, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát hiệu quả từ Trung ương đến địa phương. Chỉ khi đó, bộ máy tinh gọn mới đi đôi với hiệu quả cao, đáp ứng kỳ vọng của người dân và doanh nghiệp.
