Trong giai đoạn phát triển mới, đòi hỏi tăng trưởng nhanh, bền vững và hội nhập sâu rộng, nhiệm vụ cải cách thể chế, đặc biệt là cải cách thủ tục hành chính, trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nó đóng vai trò then chốt trong việc khơi thông nguồn lực và tạo động lực cho sự phát triển của đất nước. Con người được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển quốc gia trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế.
Thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn
Phát biểu tại phiên khai mạc kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV vào ngày 21/10/2024, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh rằng trong ba điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế, hạ tầng và nhân lực, thì thể chế chính là điểm nghẽn của điểm nghẽn. Nhận định này không chỉ thể hiện tầm nhìn chiến lược mà còn đặt ra yêu cầu phải hành động quyết liệt, đồng bộ và thực chất hơn nữa trong xây dựng, hoàn thiện pháp luật, cải cách hành chính và đổi mới phương thức quản trị quốc gia.
Gần hai năm qua, tinh thần đó đã được cụ thể hóa bằng những chuyển động mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực. Các rào cản pháp lý, những quy định chồng chéo, bất cập từng bước được nhận diện đầy đủ hơn. Nhiều giải pháp tháo gỡ được triển khai quyết liệt, liên tục được rà soát, điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn. Từ Trung ương đến địa phương, từ cơ quan lập pháp đến hành pháp, tư duy hành động đang chuyển mạnh theo hướng chủ động kiến tạo, lấy hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp làm thước đo.
Đổi mới tư duy lập pháp và hành chính
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần yêu cầu Quốc hội tăng cường giám sát, đẩy nhanh tiến độ xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo đảm các chủ trương của Đảng nhanh chóng đi vào cuộc sống. Đó không chỉ là yêu cầu về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn là đòi hỏi đổi mới tư duy quản trị, khắc phục tâm lý né tránh, đùn đẩy trách nhiệm, sợ sai trong thực thi công vụ.
Tinh thần đổi mới ấy được thể hiện rõ trong hoạt động lập pháp của Quốc hội thời gian qua. Tại phiên khai mạc kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV ngày 20/10/2025, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định Quốc hội đã phát huy mạnh mẽ vai trò hoàn thiện thể chế, pháp luật. Việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013 đã kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng, nhất là chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng “tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, gần dân, sát dân, sát thực tiễn”.
Chỉ riêng kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua 51 luật và 8 nghị quyết quy phạm pháp luật. Tính chung cả nhiệm kỳ, Quốc hội đã sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013, đồng thời thông qua 150 luật và 49 nghị quyết quy phạm pháp luật. Ngay tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội tiếp tục thông qua 9 luật, 5 nghị quyết quy phạm pháp luật và quyết định nhiều vấn đề quan trọng của đất nước.
Khối lượng công việc lớn phản ánh quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho phát triển. Quan trọng hơn là sự chuyển biến trong tư duy lập pháp: từ quản lý sang kiến tạo phát triển; từ tư duy “không quản được thì cấm” sang tạo không gian đổi mới sáng tạo; từ đặt nặng tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm, đề cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả thực thi.
Thành tựu sau gần 40 năm đổi mới
Có thể khẳng định, kể từ khi tiến hành công cuộc đổi mới năm 1986 đến nay, cải cách thể chế, nhất là thể chế kinh tế, luôn là vấn đề được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm. Nhiều cơ chế, chính sách đã liên tục được điều chỉnh, hoàn thiện để phù hợp với yêu cầu phát triển và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Những nỗ lực cải cách môi trường đầu tư kinh doanh, cắt giảm điều kiện kinh doanh bất hợp lý, đơn giản hóa thủ tục hành chính, phòng chống tham nhũng, tiêu cực… đã tạo nên những chuyển biến quan trọng. Thành tựu sau gần 40 năm đổi mới là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của quá trình tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, được bạn bè quốc tế ghi nhận và đánh giá cao.
Quyết tâm cải cách trong nhiệm kỳ mới
Bước vào nhiệm kỳ mới, tinh thần cải cách tiếp tục được đẩy mạnh với yêu cầu cao hơn, tốc độ nhanh hơn và quyết liệt hơn. Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 4/2026 - phiên họp đầu tiên của Chính phủ nhiệm kỳ 2026-2031 tổ chức ngày 4/5 - trọng tâm hành động đã được xác định rất rõ: Quyết liệt tháo gỡ các điểm nghẽn để thúc đẩy tăng trưởng, khơi thông nguồn lực cho phát triển.
Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, trong chưa đầy một tháng, Chính phủ và các bộ, ngành đã triển khai đợt cải cách hành chính quy mô lớn chưa từng có, với hàng loạt phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục và điều kiện kinh doanh. Dự kiến, gần 50 đạo luật sẽ được điều chỉnh, 158 thủ tục hành chính bị bãi bỏ, cùng mục tiêu giảm mạnh thời gian, chi phí tuân thủ, tạo cú huých cho môi trường đầu tư và phát triển kinh tế. Đồng thời, đề xuất cắt giảm chi phí tuân thủ thủ tục hành chính với con số ước tính hơn 23.000 tỷ đồng mỗi năm.
Các bộ, cơ quan đề xuất và đang thực thi phương án cắt giảm theo tám nghị quyết của Chính phủ bao gồm: 1.732 điều kiện kinh doanh không cần thiết bị loại bỏ, 680 thủ tục hành chính bị bãi bỏ, 521 thủ tục hành chính được đơn giản hóa, và cắt giảm thêm 18.097 ngày làm việc giải quyết thủ tục hành chính. Tổng số thời gian giải quyết được cắt giảm lên tới 51.419/97.024 ngày, đạt tỷ lệ 52,9%, vượt chỉ tiêu đề ra.
Điều quan trọng là cuộc cải cách lần này đang đi đúng vào những vấn đề mà xã hội, người dân và cộng đồng doanh nghiệp quan tâm. Khi thủ tục được cắt giảm thực chất, môi trường đầu tư kinh doanh trở nên minh bạch và thuận lợi hơn, niềm tin xã hội cũng được củng cố mạnh mẽ. Tinh thần chỉ đạo xuyên suốt của Chính phủ là cải cách phải thực chất, không hình thức; tuyệt đối không để tình trạng “cắt giảm thủ tục này nhưng phát sinh thủ tục khác”. Việc chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ đang mở ra phương thức điều hành mới, hiện đại hơn, phù hợp hơn với yêu cầu phát triển.
Kết quả bước đầu và triển vọng
Những tín hiệu tích cực từ nền kinh tế thời gian qua phần nào cho thấy hiệu quả bước đầu của quá trình tháo gỡ điểm nghẽn thể chế. Theo thống kê của Bộ Tài chính, trong bốn tháng đầu năm 2026, số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động tăng 33,9%; tổng vốn đăng ký bổ sung cho nền kinh tế tăng 84,6%. Bình quân mỗi tháng có gần 30 nghìn doanh nghiệp gia nhập thị trường. Đó không chỉ là những con số tăng trưởng đơn thuần mà còn phản ánh niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đối với môi trường đầu tư kinh doanh và triển vọng phát triển của đất nước.
Khi thể chế được hoàn thiện, thủ tục được tinh giản, nguồn lực sẽ được giải phóng, sức sản xuất được khơi dậy, tạo động lực mới cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Tuy nhiên, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế là công việc khó khăn, phức tạp và lâu dài. Vì vậy, cùng với hoàn thiện thể chế, cần đặc biệt coi trọng việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức; siết chặt kỷ luật, kỷ cương hành chính; tăng cường kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình trong thực thi công vụ.
Sự quyết liệt, kiên trì và nhất quán trong tư duy “lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ” đang tạo nên khí thế cải cách mới trong toàn hệ thống chính trị. Khi điểm nghẽn của điểm nghẽn từng bước được tháo gỡ, không gian phát triển sẽ rộng mở hơn, nguồn lực xã hội sẽ được khơi thông mạnh mẽ hơn, góp phần củng cố niềm tin vào triển vọng phát triển bứt phá của đất nước trong giai đoạn mới.
Tiến sĩ Nguyễn Tri Thức
