Hệ thống điện quốc gia đang chịu áp lực chưa từng có khi công suất cực đại vượt 58.000MW và sản lượng có ngày đạt hơn 1 tỷ kWh, theo Bộ Công thương. Tốc độ tăng trưởng năng lượng gắn chặt với tăng trưởng kinh tế, và khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, nhu cầu điện sẽ tiếp tục gia tăng. Tuy nhiên, hệ thống điện đối mặt nhiều thách thức như bất ổn địa chính trị, biến động giá nhiên liệu, nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng và biến đổi khí hậu. Ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công thương, nhận định: "Khi chuỗi cung ứng bị đứt gãy, chi phí năng lượng có thể tăng từ 15-20%, thậm chí cao hơn". Nguy cơ El Nino trong những tháng tới có thể ảnh hưởng đến nguồn thủy điện và gia tăng nhu cầu điện mùa nắng nóng.
Tiết kiệm điện là giải pháp nhanh hơn, hiệu quả hơn và ít tốn kém hơn
Tiết kiệm điện đã được đặt ở tầm chiến lược quốc gia, không còn là giải pháp tình thế. Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu tiết kiệm khoảng 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng so với kịch bản phát triển thông thường. Nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế coi năng lượng tiết kiệm được là "nguồn năng lượng đầu tiên" vì chi phí thấp hơn nhiều so với đầu tư nguồn điện mới.
Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) Ngô Sơn Hải nhấn mạnh: "Tiết kiệm điện có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giảm áp lực đầu tư cho ngành điện". Mỗi năm hệ thống điện cần bổ sung 4.000-5.000MW công suất mới, nhưng để đưa vào vận hành 1.000MW điện gió ngoài khơi hoặc điện khí LNG cần 3-4 năm. Trong khi đó, giảm 2% công suất tiêu thụ điện tương đương giảm nhu cầu đầu tư khoảng 1.000MW nguồn điện mới, cho thấy tiết kiệm điện là giải pháp nhanh hơn, hiệu quả hơn và ít tốn kém hơn.
Tiết kiệm điện không phải là giảm sử dụng, mà là tối ưu hóa
Tổng Giám đốc Schneider Electric Việt Nam và Campuchia Đặng Nguyễn Ngữ cho rằng: "Tiết kiệm điện không có nghĩa là ngừng hoặc giảm tiêu thụ một cách máy móc". Mục tiêu là tối ưu hóa việc sử dụng điện để tạo hiệu quả cao hơn với mức tiêu thụ thấp hơn, thực hiện ở mọi cấp độ từ hộ gia đình đến quốc gia. Ông Ngữ cũng nhấn mạnh: "Thực hành tiết kiệm không còn là chi phí nữa mà là một khoản đầu tư". Nhờ công nghệ, thời gian hoàn vốn của các giải pháp tiết kiệm điện đã giảm từ 5-10 năm xuống còn khoảng 2 năm.
AI, số hóa và lưới điện thông minh mở ra dư địa tiết kiệm lớn
Các chuyên gia cho rằng AI, IoT, dữ liệu thời gian thực và chuyển đổi số đang thay đổi quản lý năng lượng. Ông Đặng Nguyễn Ngữ nói: "Chúng ta không thể cải thiện cái gì mà chúng ta không thể đo đếm được". Mô hình nhà máy thông minh, tòa nhà thông minh, lưới điện thông minh cho phép theo dõi, phân tích và tối ưu hóa sử dụng điện theo thời gian thực. Nghiên cứu quốc tế cho thấy tối ưu hóa từ giai đoạn thiết kế công trình có thể giảm 40-60% năng lượng tiêu thụ ở tòa nhà thương mại và công sở.
EVN cho biết khoảng 99,9% công tơ điện đã chuyển sang điện tử, cho phép thu thập dữ liệu từ xa và hỗ trợ người dân theo dõi mức sử dụng điện thời gian thực. Tỷ lệ tổn thất điện năng giảm từ 8% xuống còn 6% sau 10 năm, tiệm cận nhóm quốc gia tiên tiến trong khu vực.
Tiết kiệm năng lượng là xu thế bắt buộc trong bối cảnh chuyển đổi xanh
Các cơ chế như thuế carbon, CBAM, tiêu chuẩn ESG và hàng rào xanh đang trở thành yêu cầu bắt buộc với hàng xuất khẩu. Ông Đặng Hải Dũng nhấn mạnh: "Tiết kiệm năng lượng bây giờ ở Việt Nam và trên thế giới đã trở thành xu thế bắt buộc". Các đại biểu cho rằng cần hoàn thiện cơ chế tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm hiệu quả và phát triển mô hình dịch vụ năng lượng để hỗ trợ doanh nghiệp.
Đối với người dân, EVN khuyến nghị cài đặt điều hòa ở 26 độ C, kết hợp quạt, đóng kín không gian, hạn chế bức xạ nhiệt và vệ sinh thiết bị định kỳ. Hạn chế sử dụng đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn trong khung giờ cao điểm 18-22/23 giờ. Người dân nên theo dõi dữ liệu tiêu thụ qua ứng dụng điện lực để điều chỉnh thói quen.
Phó Tổng Giám đốc EVN Ngô Sơn Hải gửi thông điệp: "Tiết kiệm điện phải trở thành trách nhiệm, ý thức và hơn nữa phải trở thành văn hóa". Mỗi kilowatt giờ điện sử dụng hiệu quả góp phần giảm chi phí, củng cố an ninh năng lượng quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển xanh, bền vững.
