Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo các đồng minh NATO ngay trước hội nghị thượng đỉnh rằng họ cần lập tức tăng chi tiêu quốc phòng một cách thực chất, nếu không liên minh sẽ phải đối mặt với những hệ quả. Theo Telegraph, giới chức Mỹ nhấn mạnh việc không đạt mục tiêu dành 5% GDP cho chi tiêu quốc phòng trong vòng một thập kỷ tới sẽ khiến NATO suy giảm năng lực quân sự về lâu dài. Mỹ cũng cho rằng nhiều đồng minh trong NATO vẫn "đi sau" các cam kết đã đưa ra.
Đại sứ Mỹ nhấn mạnh yêu cầu chi tiêu
Đại sứ Mỹ tại NATO, ông Matt Whitaker, cho biết: "Tổng thống Trump kỳ vọng tất cả đồng minh sẽ ngay lập tức bắt đầu lộ trình hướng tới mức chi 5% GDP và thực hiện điều đó một cách khẩn trương". Ông Whitaker nêu rõ một số đồng minh đang làm nhanh hơn các nước khác, như Ba Lan, các nước Bắc Âu và khu vực Baltic. Tuy nhiên, nhiều nước khác trong NATO vẫn chậm tiến độ. Ông Trump kỳ vọng tất cả đồng minh phải lập tức tăng tốc, không chỉ xây dựng lộ trình bền vững để đạt mức 5% GDP, mà còn phải đạt mục tiêu này sớm nhất có thể.
Khía cạnh kinh tế và bảo hộ
Ông Whitaker cũng nhấn mạnh khía cạnh kinh tế của hội nghị thượng đỉnh NATO lần này. Washington hoan nghênh các nỗ lực của châu Âu nhằm tăng sản lượng quốc phòng và cắt giảm các quy định, nhưng không ủng hộ xu hướng bảo hộ trong nhiều sáng kiến quốc phòng của châu Âu. "Đó là một trong những vấn đề có thể được thảo luận tại hội nghị, chúng tôi kỳ vọng sẽ đạt được sự đồng thuận", ông Whitaker nói.
Trên mạng xã hội ngày 3/7, ông Trump từng chỉ trích một số nước vì chưa đóng góp đủ cho NATO. "Mỹ chi nhiều tiền cho NATO hơn bất kỳ quốc gia nào khác để bảo vệ họ, nhưng không nhận được lợi ích tương xứng", ông Trump viết. Trong những tháng gần đây, các thành viên NATO bày tỏ lo ngại sau khi ông Trump bất ngờ thông báo rút bớt lực lượng khỏi Đức và còn định hủy kế hoạch triển khai quân tới Ba Lan. Lầu Năm Góc cũng được cho là hủy kế hoạch triển khai tên lửa Tomahawk tới Đức.
Phần thưởng và hệ quả theo chi tiêu
Theo Telegraph, ông Trump đang cân nhắc "trao phần thưởng" hoặc gây bất lợi cho các đồng minh trong NATO dựa trên mức chi tiêu quốc phòng thực tế của mỗi nước. Những nước chi nhanh và chi nhiều có thể được ưu tiên mua vũ khí của Mỹ, cũng như có nhiều cơ hội hơn gặp trực tiếp Tổng thống Mỹ. Giới chức Mỹ cho biết tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, ông Trump sẽ nêu rõ những hệ quả cụ thể đối với các quốc gia không đáp ứng yêu cầu chi tiêu quốc phòng.
Hội nghị diễn ra trong bối cảnh chính quyền ông Trump thúc đẩy khái niệm "NATO 3.0", mô hình mà theo đó châu Âu sẽ đảm nhận nhiều trách nhiệm trong việc tự bảo đảm an ninh. Ý tưởng này lần đầu được Thứ trưởng Bộ Chiến tranh Mỹ Elbridge Colby trình bày tại cuộc họp các bộ trưởng quốc phòng NATO hồi đầu năm nay. Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth cũng đang tiến hành cuộc rà soát kéo dài 6 tháng về việc bố trí lực lượng Mỹ tại châu Âu. Quá trình này có thể dẫn đến việc rút quân khỏi những quốc gia không đáp ứng mục tiêu chi tiêu quốc phòng mà Mỹ đặt ra.
Cam kết Điều 5 và tuyên bố chung
Hiện các đồng minh của Mỹ trong NATO vẫn tin rằng hội nghị tại Ankara sẽ tái khẳng định cam kết của Mỹ đối với Điều 5, điều khoản quy định các thành viên trong liên minh sẽ cùng bảo vệ nhau nếu một nước bị tấn công. Tuyên bố chung dự kiến được 32 nhà lãnh đạo NATO thông qua sẽ tái khẳng định "cam kết vững chắc" đối với Điều 5, cũng như cơ chế phòng thủ tập thể của liên minh. Nội dung này đã được đại sứ các nước thành viên thống nhất tại cuộc họp ở Brussels (Bỉ) ngày 3/7.
Phép thử của ông Trump
Theo CNBC, hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara sẽ chuyển trọng tâm từ các cam kết tăng chi tiêu quốc phòng sang việc triển khai trong thực tế. Hội nghị năm ngoái tại The Hague (Hà Lan) được xem là tạo ra bước ngoặt, khi các nước thành viên NATO cùng cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên mức tương đương 5% GDP vào năm 2035. Hội nghị năm nay tại Ankara được dự báo sẽ chuyển cuộc tranh luận từ việc cam kết sang việc thực thi. Các nội dung được bàn thảo bao gồm việc mua sắm quốc phòng, năng lực sản xuất công nghiệp, cấu trúc của mô hình "NATO 3.0".
Theo Politico, NATO sẽ đối mặt với phép thử quan trọng của ông Trump, trong bối cảnh mục tiêu tăng chi tiêu quốc phòng của châu Âu chịu sự giám sát chặt chẽ từ Nhà Trắng. Hội nghị sẽ xem xét liệu châu Âu có thể nhanh chóng chuyển các khoản dự chi ngân sách dành cho quốc phòng thành năng lực quân sự thực tế hay không. Chính việc chi tiêu trong thực tế của NATO sẽ giúp giữ chân ông Trump, đồng thời chuẩn bị cho tương lai Washington đóng vai trò nhỏ hơn trong việc đảm bảo an ninh cho châu Âu.
Lợi ích kinh tế từ chi tiêu quốc phòng
Trong chuyến thăm Washington hồi tháng 6, Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết các khoản đầu tư của châu Âu dành cho quốc phòng đã tạo ra thêm khoảng 110.000 việc làm tại Mỹ, thông qua các đơn đặt hàng mua vũ khí Mỹ trị giá 300 tỷ USD. "Mục tiêu của Tổng thư ký NATO là biến hội nghị lần này thành nơi các doanh nghiệp công bố những thỏa thuận hợp tác. Nếu ông Trump nhìn nhận tích cực về các thỏa thuận hợp tác, ông ấy cũng sẽ đánh giá tích cực về hội nghị và về NATO", một nhà ngoại giao châu Âu nhận định với Politico.
Các quan chức châu Âu thừa nhận họ khó có thể tạo ra bước đột phá lớn như tại hội nghị ở The Hague năm ngoái. Tuy nhiên, họ cho biết hội nghị ở Ankara năm nay vẫn sẽ công bố các thỏa thuận trị giá hàng tỷ USD. "Mục tiêu của chúng tôi là đến hội nghị, đưa ra các cam kết về chi tiêu và an ninh, rồi kết thúc trước khi có điều gì bất ngờ xảy ra", một nhà ngoại giao châu Âu khác nói với Politico.
