Chủ trương bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo được nhiều chuyên gia và doanh nghiệp ủng hộ, nhưng cũng có những lo ngại về tác động đến thị trường và người nông dân. Nhiều ý kiến cho rằng cần có lộ trình phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành lúa gạo.
Giảm rào cản, thúc đẩy cạnh tranh
Theo TS Trần Hữu Hiệp (Trường ĐH FPT), việc bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo là bước đi đúng hướng trong cải cách thể chế. Thứ nhất, giảm rào cản gia nhập thị trường, khơi thông nguồn lực doanh nghiệp. Thứ hai, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu. Thứ ba, phù hợp với xu thế hội nhập và các hiệp định thương mại tự do.
Tuy nhiên, TS Hiệp lưu ý rằng gạo là ngành hàng đặc thù, cần hướng đến nâng cao thu nhập cho nông dân. Do đó, cần xây dựng hệ thống dự trữ và điều tiết thông minh, thiết lập chuẩn mực về chất lượng và liên kết chuỗi. Việc bỏ giấy phép phải có lộ trình: ngắn hạn chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, trung hạn hoàn thiện cơ sở dữ liệu thị trường, dài hạn có chính sách khuyến khích đầu tư vùng nguyên liệu.
Lo ngại thị trường lộn xộn
Ông Đinh Minh Tâm, chuyên gia ngành gạo, cho rằng chủ trương cắt giảm thủ tục hành chính là tốt nhưng cần cân nhắc kỹ. Ông dẫn ví dụ về doanh nghiệp xuất khẩu gạo ST25 giá 1.200 USD/tấn nhờ tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế. Nếu bỏ giấy phép, ai cũng có thể xuất khẩu thì sẽ khó đồng hành cùng nông dân phát triển vùng nguyên liệu, dẫn đến đấu trộn, cạnh tranh giá thấp, khó vào thị trường cao cấp.
Ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch HĐQT Lam Rice Group, nhấn mạnh: Việt Nam xuất khẩu gạo lớn nhưng giá trị thấp, không có thương hiệu. Các điều kiện kinh doanh nhằm giải quyết điểm yếu này. Nếu bỏ giấy phép, các doanh nghiệp đầu tư bài bản sẽ phải cạnh tranh với những đơn vị chỉ có hợp đồng xuất khẩu, dẫn đến thị trường giá thấp, chất lượng không đồng đều.
Ý kiến từ hiệp hội và nông dân
Một lãnh đạo Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết ngành gạo đảm nhiệm vai trò an ninh lương thực quốc gia. Cải cách cần có lộ trình, trước mắt có thể bỏ bớt một số điều kiện như yêu cầu nhà máy xay xát hay cấp phép xuất khẩu theo chuyến, để gần tương đồng với Ấn Độ hay Thái Lan.
Ông Dương Văn Siêu, Phó giám đốc HTX Thuận Thắng (Cần Thơ), mong muốn Nhà nước triển khai mô hình sản xuất lớn theo Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, gắn kết nông dân với doanh nghiệp có uy tín để ổn định đầu ra và giá cả.
