Việc các nhà xuất bản áp dụng các biện pháp để bảo vệ tài sản trí tuệ đã được bàn luận sâu sắc tại tọa đàm "Tăng cường sức đề kháng trong cuộc chiến chống vi phạm bản quyền ở lĩnh vực xuất bản" do Báo Nhân Dân tổ chức. Sự kiện đã thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và đại diện các đơn vị xuất bản, cùng nhau tìm giải pháp đối phó với vấn nạn sách giả, sách lậu đang gia tăng.
Bảo vệ sách - bảo vệ tài sản trí tuệ
Ông Nguyễn Xuân Minh, Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty cổ phần Văn hóa Nhã Nam, với gần 20 năm kinh nghiệm trong ngành, đã chứng kiến sự phát triển của ngành xuất bản cũng như sự "phát triển" của nạn làm sách giả. Ông chia sẻ: "Trước đây, sách lậu thường có chất lượng kém, bản in photocopy, mực nhòe, bán ở vỉa hè. Nhưng hiện nay, cùng với sự bùng nổ của các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội xuyên biên giới, vấn nạn này lại bùng lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết."
Mỗi cuốn sách là một tài sản trí tuệ, có những tác phẩm phải mất nhiều năm mới hoàn thành. Vì vậy, khi một tác phẩm vừa có chút thành công thương mại hoặc được độc giả biết đến đã bị làm giả, làm lậu, đó là cú sốc tâm lý lớn đối với những người làm sách chân chính. Ông Minh nhấn mạnh: "Đối với các đơn vị không đầu tư mạnh vào sản xuất, thiết kế bìa hay chất liệu giấy, chỉ tập trung vào nội dung, thì độc giả và cả người trong nghề cũng khó phân biệt sách thật, sách giả. Một số nơi còn làm đẹp hơn cả sách thật."
Ngoài ra, vi phạm bản quyền dưới dạng điện tử như ebook, sách nói, file PDF hoặc các bản chuyển thể không xin phép cũng rất phổ biến. Ông Minh cho biết: "Có tới 99% sách của chúng tôi khi phát hành đều bị chuyển sang ebook trái phép. Kỷ lục gần đây là cuốn sách 'Họ và tên' của tác giả Trần Quang Đức, chỉ trong 3 ngày, file PDF đã bị phát tán tràn lan trên mạng." Việc bạn đọc chia sẻ nội dung sách vô tư cũng gây hại lớn cho ngành xuất bản, đặc biệt với sách thiếu nhi và sách giáo khoa.
Thực trạng sách giả, sách lậu trên diện rộng
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, cho biết tình trạng sách giả, sách lậu đang lan rộng trên phạm vi cả nước, và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam là đơn vị bị làm giả nhiều nhất. Từ năm 2010 đến nay, lực lượng chức năng đã phát hiện gần 42 triệu bản sách giả và thu giữ khoảng 16.000 tấn vật tư in ấn trái phép trên toàn quốc.
"Trong khoảng 7 tháng gần đây, tình trạng sách lậu, sách giả, đặc biệt là sách giáo khoa, bùng phát trên diện rộng, nhất là vào thời điểm chuẩn bị cho năm học mới. Nhu cầu tăng cao kéo theo sự gia tăng đột biến của hoạt động sản xuất, buôn bán sách giả. Nếu không có giải pháp đủ mạnh, nguy cơ vi phạm sẽ còn tiếp tục gia tăng," Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái nhận định.
Sự xuất hiện của sách giả, sách lậu không chỉ vi phạm pháp luật mà còn phá vỡ quy trình kiểm soát chất lượng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của độc giả.
Tạo "hàng rào" nhận diện cho sách bản quyền
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đơn vị trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, chiếm khoảng 70% thị phần sách giáo dục trên cả nước, đã chủ động triển khai nhiều giải pháp tự bảo vệ. Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái thông tin: "Đơn vị đã tích hợp mã QR, sử dụng giấy in với tiêu chuẩn kỹ thuật riêng nhằm tạo 'hàng rào' nhận diện và hạn chế tình trạng làm giả. Tuy nhiên, các biện pháp này mới chỉ kiểm soát một phần, trong khi tình trạng vi phạm vẫn diễn ra nghiêm trọng. Những vụ việc được phát hiện qua phối hợp với cơ quan chức năng chỉ phản ánh phần bề nổi, mức độ phức tạp còn lớn hơn nhiều dưới sự hỗ trợ của công nghệ tinh vi."
Để chủ động ứng phó, nhà xuất bản đã thành lập Ban Chỉ đạo chống in lậu do lãnh đạo cấp cao phụ trách, với sự tham gia của các bộ phận chuyên môn. Hằng năm, công tác rà soát, phát hiện vi phạm bản quyền được triển khai thường xuyên. Đơn vị phối hợp chặt chẽ với Cục Cảnh sát kinh tế (C03), lực lượng Phòng Cảnh sát kinh tế (PC03) tại các địa phương và Cục Xuất bản, In và Phát hành, cung cấp mẫu sách, dữ liệu kỹ thuật để xác minh và xử lý vi phạm.
Tuy nhiên, theo ông Phạm Vĩnh Thái, quy trình xác minh hiện nay còn những bước trung gian, chưa phù hợp với tốc độ và mức độ tinh vi của các hành vi vi phạm. Cần tăng cường phối hợp liên ngành và hoàn thiện cơ chế để rút ngắn thời gian xử lý. "Tình trạng phát hành sách giáo dục trái phép đang diễn ra trên diện rộng, tác động trực tiếp đến chất lượng dạy và học. Nhận diện rõ các 'điểm nghẽn' trong cơ chế quản lý và thực thi là cần thiết để giúp cơ quan chức năng điều chỉnh chính sách, hướng tới xây dựng môi trường xuất bản lành mạnh, bền vững," ông nói thêm.
Ứng dụng công nghệ để phát hiện sách giả và xây dựng thư viện cộng đồng
Nhã Nam, đơn vị hoạt động lâu năm trong lĩnh vực xuất bản, cũng chủ động triển khai các biện pháp bảo vệ tài sản trí tuệ. Nhân sự phòng Kinh doanh thường xuyên rà soát các sàn thương mại điện tử để phát hiện nhà bán hàng có nguy cơ bán sách giả. Ông Nguyễn Xuân Minh cho biết: "Chúng tôi đặt mua hàng để kiểm chứng, thu thập bằng chứng, sau đó phối hợp với cơ quan chức năng và yêu cầu sàn thương mại điện tử xử lý các nhà bán hàng vi phạm."
Đối với vi phạm bản quyền trên mạng, đơn vị định kỳ rà quét Internet, phát hiện các địa chỉ chia sẻ trái phép và yêu cầu gỡ bỏ. "Hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ, công việc này đang được tự động hóa. Chúng tôi nghiên cứu áp dụng các công cụ AI để tự động tìm kiếm trên các trang mạng hàng tuần, hàng tháng. Nếu phát hiện vi phạm, hệ thống sẽ thông báo để chúng tôi kịp thời nắm bắt," ông Minh thông tin thêm.
Dù biết việc ngăn chặn vi phạm bản quyền không đơn giản, ông Minh cho rằng cần kiên trì ngăn chặn để tránh lan rộng. Các đơn vị xuất bản cần cố gắng tự bảo vệ, đồng thời phối hợp và tham mưu cho cơ quan quản lý để cùng giải quyết vấn nạn.
Hướng tới mục tiêu xây dựng môi trường đọc sách lành mạnh, nâng cao văn hóa đọc, bên cạnh thay đổi ý thức người đọc, các nhà xuất bản và cơ quan quản lý cần có biện pháp giúp độc giả tiếp cận sách dễ dàng hơn. Nhiều bạn đọc phản hồi rằng do không có sách điện tử nên buộc phải dùng sách lậu khi có nhu cầu đọc trên thiết bị số. Vì vậy, nhiều đơn vị xuất bản đã nỗ lực số hóa kho sách, chuyển đổi sang định dạng điện tử và âm thanh để phục vụ nhu cầu độc giả.
Ngoài ra, cần mở rộng hệ thống thư viện gần gũi với bạn đọc. Ông Nguyễn Xuân Minh đề xuất sáng kiến phối hợp với tổ trưởng dân phố triển khai thư viện cộng đồng theo mô hình Nhà nước và nhân dân cùng làm, xây dựng các thư viện mini tại cơ sở. "Các công ty sách có thể chào hàng, bán hoặc tặng sách vào các thư viện này. Cư dân có thể cùng đóng góp sách đã mua để chia sẻ cho cộng đồng. Bằng cách này, mọi người đều có cơ hội đọc sách thật, sách bản quyền với chi phí thấp," ông Minh đề xuất.
