Quốc hội thảo luận sâu về dự án Luật sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý
Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng ngày 11/4, Quốc hội đã tiến hành thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. Các đại biểu đã thống nhất về sự cần thiết phải sửa đổi, bổ sung luật này nhằm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng và Nhà nước về bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là quyền tiếp cận pháp lý của các nhóm yếu thế trong xã hội.
Mở rộng đối tượng trợ giúp pháp lý: Từ yếu thế truyền thống đến kỷ nguyên số
Nội dung được nhiều đại biểu quan tâm nhất là việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý. Đại biểu Đoàn Thị Lê An (Đoàn Cao Bằng) đánh giá cao dự thảo Luật lần này đã mở rộng nhóm yếu thế theo hướng đa chiều, bổ sung các nhóm dễ bị tổn thương về xã hội như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật; nhóm yếu thế trong tư pháp hình sự như người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng dưới 18 tuổi; và nhóm yếu thế rủi ro hiện đại như nạn nhân mua bán người, thiên tai, HIV.
Tuy nhiên, đại biểu này chỉ ra rằng quy định vẫn còn một số hạn chế đáng lưu ý, bao gồm thiếu tiêu chí chuẩn hóa, nguy cơ dàn trải chính sách, và đặc biệt là thiếu nhóm yếu thế trong nền kinh tế số. Cụ thể, những người bị xâm phạm dữ liệu cá nhân như nạn nhân lừa đảo trên không gian mạng và người lao động trong nền tảng số chưa được đề cập. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung nhóm người gặp khó khăn trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong môi trường số.
Đại biểu Đoàn Thị Lê An cũng đề xuất thiết kế lại quy định về người từ 16 đến 18 tuổi theo hướng ngắn gọn, bao trùm và chuẩn mực hơn, tập trung vào người dưới 18 tuổi tham gia tố tụng. Từ các phân tích trên, nữ đại biểu đề nghị chuyển từ phương pháp liệt kê sang thiết kế theo tiêu chuẩn kinh tế (như nghèo, cận nghèo), tiêu chuẩn xã hội (như yếu thế, dễ bị tổn thương), và tiêu chuẩn tư pháp (như bất lợi trong tố tụng).
Kiến nghị cụ thể từ các đại biểu địa phương
Đóng góp ý kiến về đối tượng được trợ giúp pháp lý, đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) đề nghị mở rộng theo hướng bao quát và thực chất hơn. Cụ thể, đại biểu kiến nghị sửa đổi quy định đối với người dân tộc thiểu số, không phụ thuộc vào điều kiện cư trú, vì đây là nhóm có nguy cơ bị tổn thương cao và gặp nhiều rào cản trong tiếp cận dịch vụ pháp lý.
Bên cạnh đó, đại biểu đề xuất bổ sung một số đối tượng như nạn nhân hoặc người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người, và người bị đề nghị đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Đại biểu cũng nhấn mạnh sự cần thiết quan tâm hơn đến chế độ bồi dưỡng đối với trợ giúp viên pháp lý, nhằm thu hút và giữ chân nguồn lực chất lượng cao.
Đồng tình với việc mở rộng đối tượng, đại biểu Nguyễn Thanh Phong (Đoàn Vĩnh Long) kiến nghị bổ sung thêm các nhóm như người có thu nhập thấp (chưa thuộc diện hộ nghèo nhưng không đủ điều kiện thuê luật sư), và các đối tượng yếu thế khác như người bị bạo lực gia đình, người bị nhiễm chất độc da cam, người thất nghiệp do thiên tai, dịch bệnh, hay khủng hoảng kinh tế.
Ngoài ra, đại biểu này đề xuất đa dạng hóa hình thức trợ giúp, bao gồm các hoạt động chủ động như tuyên truyền và hỗ trợ trực tiếp tại trại giam, bệnh viện, khu công nghiệp, và chuyển đổi số thông qua xây dựng nền tảng trợ giúp pháp lý trực tuyến để người dân, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa, dễ dàng tiếp cận.
Đề xuất cải cách tiếp cận từ góc độ quyền
Theo đại biểu Cao Thị Xuân (Đoàn Thanh Hóa), mặc dù phạm vi đối tượng trợ giúp pháp lý đã được quy định khá rộng, nhưng trên thực tế vẫn còn một bộ phận người dân gặp khó khăn trong tiếp cận pháp luật mà chưa được thuộc diện trợ giúp. Điều này cho thấy cách tiếp cận hiện nay vẫn còn thiên về quản lý đối tượng, chưa thực sự tiếp cận từ góc độ quyền và chưa bảo đảm quyền tiếp cận công lý một cách chủ động.
Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung tiêu chí xác định đối tượng theo hướng dựa trên mức độ yếu thế về pháp lý. Đồng thời, giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp trong từng giai đoạn phát triển, phù hợp với quan điểm chỉ đạo trong công tác lập pháp hiện nay, nơi Quốc hội quy định nguyên tắc chính sách và Chính phủ được tăng cường thẩm quyền quy định chi tiết.
Phản hồi từ Bộ trưởng Tư pháp
Giải trình trước Quốc hội về nội dung đại biểu quan tâm, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, so với Luật năm 2017, dự thảo Luật lần này đã mở rộng đáng kể từ 7 nhóm lên 11 nhóm đối tượng yếu thế. Về việc tiếp tục mở rộng hơn nữa đối tượng trợ giúp pháp lý theo đề xuất của đại biểu, Bộ trưởng hoàn toàn nhất trí về tính nhân văn và sự cần thiết của chính sách này.
Tuy nhiên, Bộ trưởng nhấn mạnh rằng trợ giúp pháp lý là dịch vụ miễn phí do Nhà nước chi trả kinh phí. Do đó, việc mở rộng đến đâu phải phụ thuộc vào khả năng cân đối ngân sách và điều kiện phát triển kinh tế-xã hội của đất nước, nhằm bảo đảm tính khả thi và tránh tình trạng quy định rộng nhưng không đủ nguồn lực thực hiện, dẫn đến chính sách bị treo.
