Tại tọa đàm góp ý dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi), nhiều chuyên gia đề xuất bỏ thủ tục cấp giấy chứng nhận người bào chữa trong vụ án hình sự, bổ sung chế tài xử lý hành vi cản trở luật sư hành nghề, đồng thời tăng cường đào tạo kỹ năng số và trí tuệ nhân tạo (AI) cho luật sư.
Đề xuất bỏ giấy bào chữa và bổ sung chế tài
Luật gia, Luật sư Đặng Đình Thịnh, Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật Tp.HCM thuộc Hội Luật gia Việt Nam, đề nghị dự thảo luật quy định rõ các hành vi cản trở hoạt động nghề nghiệp của luật sư, đồng thời có chế tài xử lý phù hợp để bảo đảm quyền hành nghề hợp pháp. Ông đề xuất nghiên cứu bỏ thủ tục cấp giấy chứng nhận người bào chữa trong các vụ án hình sự. Theo ông, việc luật sư đã có thẻ luật sư và thuộc tổ chức hành nghề hợp pháp đã đủ điều kiện để tham gia tố tụng, trong khi thủ tục xin cấp thêm giấy chứng nhận người bào chữa hiện nay làm phát sinh thêm thời gian và thủ tục hành chính không cần thiết.
Đồng tình với quan điểm này, Luật gia Lê Đông Triều, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Pháp lý và Kinh doanh Quốc tế (IBLA) cho rằng nếu chỉ quy định nguyên tắc chung mà không kèm theo chế tài cụ thể thì sẽ khó bảo vệ quyền hành nghề của luật sư trên thực tế. Ông Triều đề xuất luật cần bổ sung các quy định cụ thể về hành vi cản trở luật sư hành nghề, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan trong việc phối hợp, cung cấp thông tin và giải quyết các yêu cầu của luật sư trong quá trình tác nghiệp.
Ông cũng kiến nghị luật cần quy định thời hạn xử lý cụ thể đối với các thủ tục liên quan đến hoạt động tố tụng của luật sư nhằm tránh tình trạng hồ sơ bị tồn đọng kéo dài. "Có những trường hợp nếu không quy định thời hạn cụ thể thì hồ sơ có thể bị kéo dài rất lâu. Theo tôi, đối với những yêu cầu xác nhận hoặc phản hồi của cơ quan có thẩm quyền thì nên quy định thời hạn ngắn, thậm chí có thể là 24 giờ hoặc vài ngày làm việc", ông Triều nêu ý kiến.
Thực tiễn xét xử và bảo vệ bí mật thông tin
Thẩm phán Hoàng Hữu Thanh, Giảng viên Học viện Tư pháp cho rằng nếu luật sư đã nộp đầy đủ hồ sơ theo quy định nhưng quá thời hạn mà cơ quan tiến hành tố tụng vẫn chưa phản hồi thì luật sư cần được mặc nhiên thực hiện quyền và nghĩa vụ nghề nghiệp của mình. Theo ông Thanh, nếu đưa quy định về hành vi cản trở luật sư hành nghề vào luật thì cũng cần xác định rõ hành vi nào bị xem là cản trở và cơ chế xử lý cụ thể ra sao để bảo đảm tính khả thi khi áp dụng.
Trong khi đó, ông Nguyễn Châu Hoan, nguyên Thẩm phán TAND Tối cao cho rằng dự thảo luật cần bổ sung các quy định chặt chẽ hơn về bảo vệ bí mật thông tin khách hàng. "Bảo mật thông tin khách hàng không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là nền tảng tạo dựng niềm tin của xã hội đối với nghề luật sư", ông Hoan nhấn mạnh. Theo ông, nếu khách hàng không tin tưởng thông tin của mình được giữ bí mật, họ sẽ không chia sẻ đầy đủ các tình tiết của vụ việc, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ.
Quản lý chứng chỉ hành nghề và đào tạo
Luật gia Nguyễn Văn Liêm, Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật tại Tp.HCM thuộc Hội Luật gia Việt Nam cho rằng dự thảo hiện mới quy định các trường hợp được cấp, cấp lại hoặc thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư nhưng chưa làm rõ nguyên tắc và thẩm quyền thực hiện. Theo ông Liêm, cơ quan nào cấp chứng chỉ hành nghề thì cơ quan đó cần có trách nhiệm thu hồi khi phát sinh vi phạm nhằm tránh tình trạng chồng chéo trong quản lý nhà nước đối với hoạt động luật sư. Ông cũng cho rằng cơ chế đào tạo, tập sự và kiểm tra kết quả tập sự trước khi cấp chứng chỉ hành nghề vẫn cần được duy trì nhằm bảo đảm chất lượng đội ngũ luật sư trong bối cảnh nghề luật ngày càng đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và tính chuyên nghiệp lớn hơn.
AI và hội nhập quốc tế: Thách thức mới
Theo Thẩm phán Hoàng Hữu Thanh, việc sửa đổi Luật Luật sư là yêu cầu tất yếu khi quy mô đội ngũ luật sư Việt Nam đã thay đổi rất lớn trong hơn ba thập kỷ qua. Ông cho biết cuối những năm 1980, cả nước chỉ có khoảng 200 luật sư, trong khi hiện nay số lượng luật sư đã vượt mốc 27.000 người. "Từ vài trăm luật sư lên hàng chục nghìn luật sư thì cơ chế quản lý và các quy định pháp luật cũng phải thay đổi tương ứng", ông Thanh nhận định.
Đáng chú ý, ông cho rằng dự thảo luật hiện chưa đề cập đầy đủ đến việc đào tạo kỹ năng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo cho luật sư trong bối cảnh AI đang làm thay đổi sâu sắc hoạt động pháp lý trên toàn thế giới. "Không đưa công nghệ số vào đào tạo luật sư sẽ là một sai lầm lớn", ông Thanh nhấn mạnh. Theo ông, AI hiện đã có thể hỗ trợ tra cứu văn bản pháp luật, nghiên cứu hồ sơ, phân tích dữ liệu và xây dựng lập luận pháp lý với tốc độ rất cao. Trong khi đó, thực tế vẫn còn không ít luật sư lúng túng khi tham gia các phiên tòa trực tuyến hoặc ứng dụng công nghệ trong công việc hằng ngày. "Nếu không thay đổi, luật sư Việt Nam sẽ tụt lại phía sau trong cuộc cạnh tranh với luật sư quốc tế", ông nói.
Bổ sung thêm góc nhìn về hội nhập quốc tế, Luật sư Trần Đình Dũng, Giám đốc Công ty luật TNHH MTV Đông Pháp, Đoàn Luật sư Tp.HCM cho rằng Việt Nam đang thiếu đội ngũ luật sư có khả năng tham gia tranh tụng thương mại quốc tế và giải quyết tranh chấp bằng tiếng Anh. Ông dẫn chứng trường hợp một vụ tranh chấp tại trọng tài thương mại mà ông đang tham gia, trong đó hợp đồng giữa các doanh nghiệp được ký kết hoàn toàn bằng tiếng Anh và toàn bộ quá trình tố tụng cũng phải được thực hiện bằng tiếng Anh. "Tôi đã tìm kiếm suốt ba tháng để mời một luật sư có đủ khả năng tranh tụng bằng tiếng Anh nhưng vẫn chưa tìm được người phù hợp", ông Dũng chia sẻ.
Theo ông, hiện có nhiều luật sư tham gia tư vấn cho doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc doanh nghiệp nước ngoài hoạt động tại Việt Nam, tuy nhiên số lượng luật sư có thể trực tiếp tham gia tranh tụng quốc tế hoặc điều hành các phiên trọng tài bằng tiếng Anh vẫn còn rất hạn chế. Thực tế này cho thấy khoảng trống lớn về đào tạo nhân lực pháp lý quốc tế trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu và số lượng tranh chấp xuyên biên giới ngày càng gia tăng.
Các ý kiến tại tọa đàm sẽ được ban tổ chức tổng hợp, gửi đến cơ quan soạn thảo nhằm góp phần hoàn thiện dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) trước khi trình Quốc hội xem xét trong thời gian tới.
