Sau nhiều thập kỷ nghiên cứu, các chuyên gia đã phát hiện ra rằng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang gây ra những tác động tiêu cực nghiêm trọng đến khả năng tập trung và tư duy sâu của con người. Nhà tâm lý học Gloria Mark từ Đại học California, Irvine, đã dành 30 năm theo dõi cách con người tương tác với các thiết bị kỹ thuật số. Báo cáo của bà đưa ra một sự thật đáng lo ngại: chúng ta đang dần mất kiểm soát bộ não của chính mình.
Sự suy giảm khả năng tập trung
Những lo ngại ban đầu về việc lướt web hay gửi email hóa ra không hề vô căn cứ. Khi internet lan rộng vào mọi khía cạnh của cuộc sống, thời gian chú ý của con người đã giảm mạnh, và sự xuất hiện của AI hiện nay đang đe dọa đẩy tình hình trở nên tồi tệ hơn. Thời gian tập trung trung bình của một người đã giảm từ 2,5 phút vào năm 2003 xuống chỉ còn 47 giây trong giai đoạn 2014-2020.
Hai thập kỷ trước, Mark đã tiên phong thiết lập một "phòng thí nghiệm đời sống", sử dụng cảm biến để theo dõi những người trưởng thành. Kết quả thu được thực sự gây sốc. Năm 2003, một người bình thường có thể duy trì sự tập trung vào một nhiệm vụ trong khoảng 2,5 phút - một con số mà chính Mark khi đó đã cho là quá ngắn. Tuy nhiên, bi kịch thực sự chỉ mới bắt đầu. Đến năm 2012, thời gian này giảm xuống còn 75 giây. Trong giai đoạn từ năm 2014 đến 2020, nó tiếp tục chạm đáy ở mức 47 giây.
Việc não bộ liên tục phải chuyển đổi sự chú ý như vậy hoàn toàn không phải là một bài tập hữu ích. Dữ liệu đo nhịp tim cho thấy mối tương quan rõ ràng giữa tần suất bị phân tâm và mức độ căng thẳng. Sự thiếu tập trung kéo dài thời gian hoàn thành công việc, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến cả hiệu suất làm việc lẫn sức khỏe tinh thần.
Hệ lụy pháp lý và thế hệ trẻ
Nếu người lớn đang gặp khó khăn, thì trẻ em lại càng dễ bị tổn thương hơn. Vài tháng trước, các gã khổng lồ công nghệ như Meta (công ty mẹ của Facebook, Instagram) và YouTube (thuộc Google) đã phải bồi thường hàng triệu đô la cho một phụ nữ 20 tuổi vì những tổn thương liên quan đến chứng nghiện thiết bị từ thời thơ ấu. Cách đây vài tuần, Meta tiếp tục chi hơn 60 triệu đô la để dàn xếp vụ kiện với một khu học chánh nông thôn tại bang Kentucky, nơi cáo buộc các sản phẩm của họ được thiết kế cố tình gây nghiện và làm suy giảm sức khỏe tâm thần của học sinh. Trên toàn nước Mỹ, có khoảng 1.200 khu học chánh đang tiến hành các bước pháp lý tương tự.
Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn u tối. Đối với một bộ phận thanh thiếu niên yếu thế, điển hình là cộng đồng LGBTQ+, mạng xã hội mang lại những giá trị nhất định. Dữ liệu khảo sát năm 2024 cho thấy dù một số em gặp phải sự bài xích, nhiều em khác lại tìm thấy cảm giác thân thuộc, kết nối với bạn bè và khám phá bản thân tốt hơn.
Theo Mark, tác động tổng thể của mạng xã hội lên trẻ em vẫn là một câu hỏi chưa có lời đáp chắc chắn. Trong khi chờ đợi các nghiên cứu dài hạn, một số quốc gia đã có động thái mạnh tay, điển hình là việc Úc vừa ban hành lệnh cấm sử dụng mạng xã hội đối với trẻ em dưới 16 tuổi.
Sự teo tóp của bộ não trong kỷ nguyên AI
Mạng xã hội đã mất 20 năm vẫn chưa được đánh giá trọn vẹn, thì sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo lại mang đến một mối đe dọa cấp bách và tinh vi hơn. Khi chúng ta tự đánh giá hay tóm tắt một văn bản, bộ não sẽ kích hoạt quá trình "xử lý sâu". Sự tương tác chủ động này giúp con người học hỏi, thấu hiểu và ghi nhớ thông tin một cách bền vững.
Tuy nhiên, khi các công cụ như ChatGPT, Claude hay Gemini làm thay phần việc đó, quá trình xử lý sâu đã bị triệt tiêu hoàn toàn. Chúng ta đang giao phó toàn bộ sức lao động nhận thức cho AI. Giống như cơ bắp sẽ teo lại nếu không được vận động, năng lực nhận thức của con người cũng sẽ thoái hóa theo thời gian. Sự suy giảm tư duy phản biện khiến chúng ta trở thành những nạn nhân dễ dàng của các chiến dịch thông tin sai lệch.
Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn với sự xuất hiện của các "bạn đồng hành ảo" do AI vận hành. Việc xây dựng một mối quan hệ giữa người với người đòi hỏi sự kiên nhẫn, thấu hiểu và thời gian. Ngược lại, một robot lập trình sẵn chỉ biết chiều chuộng sẽ tước đi cơ hội rèn luyện trí tuệ cảm xúc của chúng ta. Các số liệu khảo sát thực tế cũng đã xác nhận sự sụt giảm EQ trong cộng đồng.
Viễn cảnh mà Mark phác họa mang đậm màu sắc báo động: sự chú ý sẽ ngày càng ngắn lại, cảm giác cô đơn và buồn chán sẽ tăng cao, trí tuệ cảm xúc đi xuống và ý thức về mục đích sống cũng mờ nhạt dần. Dù vậy, bà vẫn tin rằng nhân loại chưa đi quá giới hạn. Chìa khóa để cứu vãn bộ não chính là "sự chú tâm".
Việc dồn tâm huyết vào một công việc sẽ mang lại sự thỏa mãn vô giá. Hãy thử đọc trọn vẹn một cuốn sách thay vì lướt qua bản tóm tắt, hãy gặp gỡ trực tiếp thay vì nhắn tin trực tuyến và hãy thử tự tìm đường thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống định vị. Công nghệ là một phần không thể thiếu, nhưng đã đến lúc con người phải tự thiết lập lại những thói quen sống mới để bảo vệ chính bộ não của mình.
