Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng cảnh báo về nguy cơ lạm dụng AI trong sáng tác văn chương
Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng, người từng chuyển ngữ các tác phẩm nổi tiếng như Biên niên ký chim vặn dây cót của Haruki Murakami và Nếu một đêm đông có người lữ khách của Italo Calvino, đã đưa ra quan điểm mạnh mẽ về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực viết lách. Ông cho rằng các tác giả sẽ "tự hủy hoại bản thân" nếu lạm dụng công cụ này, dẫn đến sự mất mát về cá tính và chiều sâu trong sáng tác.
AI trong văn chương: Từ tiện ích đến nguy cơ
Trí tuệ nhân tạo đã xuất hiện rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, bao gồm cả văn chương. Hồi tháng 3/2025, việc AI viết truyện ngắn đã gây xôn xao trong giới văn học quốc tế, đồng thời khơi mào các cuộc thảo luận sôi nổi tại Việt Nam về tác động và cách vận dụng công nghệ này. Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng chia sẻ kinh nghiệm cá nhân khi nhận được yêu cầu dịch một tiểu thuyết, nhưng ngay lập tức nhận ra dấu hiệu của AI qua những dấu gạch "—" rải rác trong văn bản, một đặc trưng dễ nhận biết và thường gây ngán ngẩm cho người đọc quen thuộc với các sản phẩm do máy móc tạo ra.
Ông thừa nhận rằng bản thân và nhiều đồng nghiệp trong ngành, như nhà văn, dịch giả, và biên tập viên, đều sử dụng AI trong công việc. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng mấu chốt nằm ở việc đảm bảo sản phẩm cuối cùng vẫn mang đậm dấu ấn con người. "Nếu cái ta làm ra đậm mùi AI, tròn trịa nhưng nhàn nhạt, thiếu cá tính, thì chừng đó có lẽ là lúc phải hình dung về đường cùng của kẻ sáng tạo", ông nói.
Lo ngại về sự trượt dần của văn chương chân chính
Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng bày tỏ lo ngại rằng đời sống văn học có thể dần chuyển sang sản xuất chữ nghĩa hàng loạt, nơi tốc độ và độ mượt của con chữ được ưu tiên hơn chiều sâu trải nghiệm của người viết. Ông dự đoán AI sẽ ngày càng chiếm lĩnh một phần giới văn chương, đặc biệt là ở mảng văn chương thị trường và giải trí, với một bộ phận độc giả chấp nhận và thậm chí yêu thích các tác phẩm do AI tạo ra.
Một số ý kiến trong giới cho rằng trong tương lai không xa, những sáng tác do con người viết có thể trở thành một dạng văn chương "bên lề", ít người đọc nhưng có phẩm chất và giá trị đặc biệt, tương tự như ấn bản giấy của các tạp chí lifestyle hiện nay. Khi đó, văn chương thứ thiệt sẽ trở nên xa xỉ đối với số đông, nhưng vẫn tồn tại như một di sản quý giá.
Ranh giới giữa con người và máy móc
Ông so sánh xu hướng này với hiện tượng các video của "ca sĩ" AI trên YouTube, nơi giọng hát nhân tạo đôi khi rất hay và được đón nhận. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng vẫn có những người chỉ muốn nghe giọng hát của con người, và tương tự, nhiều độc giả vẫn khao khát đọc tác phẩm do con người viết. Ranh giới giữa văn chương do con người và AI thực hiện ngày càng khó xác định, nhưng không phải là không tồn tại, và vẫn có những cá nhân đủ tinh tế để nhận ra sự khác biệt.
Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng cảnh báo rằng nếu nhiều nhà văn, nhà thơ "nghiện" AI, giữ nguyên giọng máy và để chữ tuôn ra trơn tru nhưng vô hồn, rồi công bố như thể đó là sáng tác của mình, họ đang "tự giết mình". Họ sẽ tự loại mình khỏi cộng đồng ngày càng thu hẹp của những người tiếp tục viết từ chính cái đầu và trái tim mình.
Ông kêu gọi người đọc và các ban tuyển chọn trong các cuộc thi văn chương phải nâng cao khả năng phân biệt giữa sáng tác cá nhân đặc sắc và sản phẩm hàng loạt từ máy chủ. "Mỗi cá nhân đều có nhiệm vụ tự nâng mình lên. Nếu không làm được việc đó, AI và những con người ưu tú sẽ vượt qua bạn", ông nhấn mạnh.
Trong bối cảnh chữ nghĩa đang bị làm phẳng bởi tốc độ và sự tiện lợi của máy móc, dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng nhắc nhở rằng văn chương, sau cùng, vẫn là công việc của tài năng, lương tâm, cá tính và trách nhiệm của tác giả trước người đọc.
