Cuốn sách Lịch sử bí mật của vàng không chỉ dành cho những người quan tâm tới kinh tế hay tài chính, mà còn dành cho bất kỳ ai muốn hiểu sâu hơn về lịch sử văn minh nhân loại, về bản chất của tiền tệ và những động lực âm thầm đang vận hành thế giới hiện đại. Tác phẩm hé lộ vai trò bất ngờ của thiên tài Isaac Newton trong việc xây dựng nền tảng của bản vị vàng.
Khắc tinh của bọn làm bạc giả
Thiên tài đứng sau định luật vạn vật hấp dẫn cũng là người góp công lớn trong việc xây dựng nền tảng của bản vị vàng. "Thưa các ngài, trong toán học ứng dụng, các ngài phải nêu rõ đơn vị" - Isaac Newton từng nói như vậy.
Với những đóng góp mang tính đột phá cho toán học, quang học, cơ học, triết học, thiên văn học và giả kim thuật, bao gồm các định luật chuyển động, thuyết hấp dẫn và kính thiên văn phản xạ, Isaac Newton, cùng với William Shakespeare, Leonardo da Vinci và Aristotle, hẳn phải được xem là một trong những con người thông tuệ nhất trong lịch sử loài người. Như thế vẫn còn chưa đủ, ông còn được ghi nhận là người thiết kế ra bản vị vàng, hệ thống tiền tệ chủ yếu của thế giới trong hơn 200 năm. Nhưng hệ thống xuất chúng ấy lại được tình cờ khám phá.
Bối cảnh khủng hoảng tiền tệ nước Anh
Hãy quay trở lại nơi vấn đề bắt đầu. Năm 1695, tiền giả chiếm ít nhất 10% lượng tiền tệ ở Anh. Có ai lại đem một đồng tiền tốt ra dùng nếu có thể đẩy đi một đồng tiền giả? Điều này đặc biệt đúng khi nói đến việc nộp thuế, và đó chính là mục đích mà nhiều người Anh dùng tiền giả. Năm ấy, Ngân khố báo cáo rằng cứ mỗi một trăm bảng tiền thu ngân sách thì số tiền tốt nhận được không quá mười shilling. Tiền xấu đang đẩy tiền tốt ra khỏi lưu thông.
Có hai loại tiền xu đang lưu hành lúc bấy giờ: một là loại được đúc bằng tay trước năm 1662, hai là loại được đúc bằng máy sau khi Xưởng Đúc tiền Hoàng gia triển khai máy đúc tiền. Việc xén bớt mép tiền, đặc biệt là với các đồng tiền cũ, là một vấn đề nghiêm trọng.
Trong khi đó, tiền xu bằng bạc gần như biến mất hẳn khỏi lưu thông. Trên lục địa châu Âu, bạc có giá trị cao hơn khi được xem như kim loại quý để nấu chảy bán đi so với khi lưu hành ở Anh dưới dạng tiền thanh toán, vì vậy những người kinh doanh chênh lệch giá đã nấu chảy tiền xu, chuyển bạc ra nước ngoài rồi bán lấy vàng. Từ người Do Thái đến người Pháp đều bị đổ lỗi cho việc này, và đến năm 1695 thì gần như không thể tìm thấy bạc hợp pháp đang lưu hành nữa.
Điều này dẫn đến tình trạng thiếu tiền, mà dĩ nhiên thiếu tiền thì cản trở thương mại. Nhà sử học thế kỷ XIX Thomas Babington Macaulay, người từng giữ chức Tổng quản chi Ngân khố, cho biết chỉ trong một năm, tiền xấu đã gây tổn hại cho quốc gia Anh nhiều hơn là "trong suốt hai mươi lăm năm bởi các ông vua tồi, các bộ trưởng tồi, các nghị viện tồi và các thẩm phán tồi".
Trong khi đó, Vua William cần một đồng tiền ổn định nếu muốn tiếp tục các cuộc chiến của mình trên lục địa, và vào năm 1695 ông gần như đã phải van nài Hạ viện có phản ứng trước cuộc khủng hoảng tiền tệ. Khi ấy, Thư ký Bộ Ngân khố William Lowndes đã viết thư cho những nhân vật được coi là sáng suốt nhất nước Anh để hỏi ý kiến: triết gia John Locke, kiến trúc sư Sir Christopher Wren, nhà kinh tế chính trị Charles Davenant, các chủ ngân hàng Sir Josiah Child và Gilbert Heathcote, luật gia John Asgill, và nhà khoa học Sir Isaac Newton. Quả là một danh sách đáng nể.
Giải pháp của Newton
Với sự ra đời của Ngân hàng Anh, Newton đã nhận ra những khả năng mà tiền giấy mở ra. "Nếu lãi suất vẫn chưa đủ thấp để có lợi cho thương mại", ông viết, "thì cách đúng đắn duy nhất để hạ lãi suất là mở rộng các phương tiện tín dụng bằng giấy, cho đến khi chúng ta có thêm tiền trong lưu thông thông qua giao thương và kinh doanh". Ông hiểu rằng giá trị quy ước và giá trị nội tại không nhất thiết là một.
Newton cũng thấy rõ rằng bọn tội phạm tiền tệ hành động rất duy lý. Chừng nào còn có lãi, chúng sẽ còn tiếp tục xén tiền, làm tiền giả và bán kim loại quý ra nước ngoài. Buôn lậu vàng bạc dạng thỏi bị xử tử, vậy mà việc đó vẫn diễn ra. Chỉ riêng cưỡng bức sẽ không đủ để ngăn chặn nó. Bản thân thị trường cần phải thay đổi.
Ông đưa ra hai biện pháp. Thứ nhất, để xử lý nạn xén tiền: toàn bộ tiền xu được đúc trước năm 1662 phải được thu hồi, nấu chảy rồi đúc lại thành những đồng tiền có viền mép đồng nhất. Khi trong lưu thông không còn các đồng tiền đúc thủ công nữa, việc xén tiền sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Tuy nhiên, việc đúc lại toàn bộ tiền xu của cả nước, vào một thời điểm mà máy móc còn hết sức thô sơ, không phải là chuyện nhỏ. Thứ hai, để xử lý vấn đề bạc: hàm lượng bạc trong tiền xu cần phải được hạ xuống sao cho lượng bạc chứa trong đồng tiền tương ứng với mệnh giá của nó.
Đề xuất thứ hai của Newton không được đón nhận rộng rãi, đặc biệt là từ phía John Locke. Một bảng bằng hai mươi shilling, vậy thì một shilling phải chứa một lượng bạc tương ứng. Newton có thể cho rằng giá trị quy ước quan trọng hơn hàm lượng bạc, nhưng giới địa chủ và Nghị viện (gồm phần lớn thành viên là địa chủ) lại nghĩ rằng nếu hạ lượng bạc xuống 20% thì giá trị tài sản thực tế của họ cũng sẽ giảm 20%. Năm 1696, Nghị viện chấp thuận việc tái đúc tiền, nhưng quy định rằng các đồng tiền mới phải giữ nguyên trọng lượng cũ. Newton cảnh báo rằng dòng chảy bạc ra nước ngoài sẽ vẫn tiếp diễn: mọi chuyện quả đúng là vậy.
Dù có bất đồng về vấn đề nói trên nhưng Locke và Newton vẫn là bạn bè, trong nhiều năm Locke đã cố tìm cho Newton một chức vụ. Ông tác động đến một người học trò đỡ đầu của mình là Bộ trưởng Tài chính Charles Montague, vào tháng 3 năm 1696 Montague đã gửi cho Newton một bức thư thông báo rằng nhà vua định bổ nhiệm ông làm Giám quan Xưởng đúc tiền Hoàng gia. Hai ngày sau, Newton rời ngôi nhà của mình ở Cambridge để tới London, bắt đầu sự nghiệp mới.
Thành công và di sản
Newton làm tốt vai trò Giám quan đến mức năm 1699 ông được thăng chức làm Chủ tịch Xưởng đúc tiền Hoàng gia. Sau khi Anh và Scotland hợp nhất thành vương quốc Đại Anh năm 1707, ông đã chỉ đạo một cuộc tái đúc tiền ở Scotland, mở đường cho một đồng tiền mới của vương quốc mới này.
Ông đã giải quyết được vấn đề xén tiền, giúp khắc phục rất nhiều vấn nạn làm tiền giả, thế nhưng bạc vẫn tiếp tục vượt qua eo biển Manche, đúng như Newton đã báo trước. Đến năm 1715, gần như toàn bộ số tiền xu mà Newton đúc trong giai đoạn từ năm 1696 đến năm 1699 đều đã rời khỏi đất nước.
Các nghiên cứu của Newton chuyển từ thủy triều, chuyển động của các hành tinh và con lắc sang các thị trường vàng. Ông lập ra một bảng khảo nghiệm rất chi tiết về tiền xu ngoại quốc, qua đó nhận ra rằng vàng rẻ hơn ở những thị trường mới đang mở ra tại châu Á so với ở châu Âu, và vì thế bạc không chỉ bị hút ra khỏi nước Anh mà còn bị hút ra khỏi chính châu Âu để chảy sang Ấn Độ và Trung Hoa để được dùng đổi lấy vàng. Trong khi đó, cơn sốt vàng lớn tiếp theo của thế giới đã bắt đầu.
Như vậy, từ cuộc khủng hoảng tiền tệ nước Anh thế kỷ 17, Isaac Newton đã góp phần đặt nền móng cho chế độ bản vị vàng, một hệ thống tiền tệ chi phối nền kinh tế toàn cầu trong suốt hơn hai thế kỷ, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử tài chính thế giới.
